Hac, birkaç günün içine sığdırılmış ama her saati ayrı bir hükme bağlı bir ibadettir. Terviye günü giyilen ihramla başlayan yolculuk; Arafat'ta bir öğle sonrası, Müzdelife'de bir gece, Mina'da üç gün ve Kâbe'de iki tavafla tamamlanır. İlk kez gidecek biri için asıl zorluk, tek tek ibadetleri bilmek değil; hangi gün nerede olunacağını, neyin farz, neyin vacip, neyin sünnet olduğunu ve bir adımın diğerinden önce mi sonra mı geleceğini bilmektir. Bu rehberde hac programı gün gün anlatılıyor: 8 Zilhicce'den 13 Zilhicce'ye kadar her günün yeri, ibadeti ve hükmü; dört mezhebin süre farkları; 2027 hac takvimi ve Türkiye'den giden kafilelerin bu takvimi fiilen nasıl yaşadığı. Haccın tanımını, şartlarını ve farzlarını henüz okumadıysanız önce hac nedir yazımızla, ifrad-temettu-kıran ayrımı için de hac çeşitleri yazımızla başlayabilirsiniz.
Hac Programı Bir Bakışta: 8-13 Zilhicce Takvimi
Haccın asıl günleri hicrî takvimin son ayı olan Zilhicce'nin 8'i ile 13'ü arasındadır. Her günün geleneksel bir adı vardır ve bu adlar, o gün yapılacak ibadeti hatırlatır. Aşağıdaki tablo yolculuğun omurgasını tek bakışta gösterir; sonraki bölümlerde her günü ayrıntılı anlattık. Tarihler Diyanet'in 2027 takvimine göredir; hac günleri hilalin görülmesine bağlı olduğundan bir gün kayma ihtimalini her zaman hesaba katın.
| Gün | Adı | 2027 (tahminî) | Nerede? | Ana ibadet |
|---|---|---|---|---|
| 8 Zilhicce | Terviye | 14 Mayıs Cuma | Mekke → Mina | Hac ihramına giriş, Mina'ya çıkış (sünnet) |
| 9 Zilhicce | Arefe | 15 Mayıs Cumartesi | Arafat → Müzdelife | Arafat vakfesi (farz), gece Müzdelife |
| 10 Zilhicce | Kurban Bayramı 1. gün | 16 Mayıs Pazar | Müzdelife → Mina → Mekke | Müzdelife vakfesi, Akabe cemresi, kurban, tıraş, ziyaret tavafı (farz) |
| 11-12 Zilhicce | Teşrik günleri | 17-18 Mayıs | Mina | Üç cemreye taş atma, Mina'da geceleme |
| 13 Zilhicce | Teşrik 3. gün | 19 Mayıs | Mina (kalanlar için) | İsteğe bağlı üçüncü taşlama günü |
| Dönüş öncesi | — | — | Mekke | Veda tavafı (Hanefî, Şâfiî, Hanbelî: vacip) |
Bu altı günün öncesinde ve sonrasında haftalar süren bir yolculuk vardır: Türkiye'den giden kafileler genellikle hac günlerinden bir-üç hafta önce kutsal topraklara ulaşır, çoğu önce umre yapar, Medine'yi ziyaret eder ve bayram sonrasında döner. Bu yüzden "hac programı" dendiğinde iki takvim iç içe okunmalıdır: ibadetin altı günlük çekirdek takvimi ve kafilenin dört-altı haftalık seyahat takvimi.
Hac Günlerinden Önce: Varış, Umre ve Bekleyiş
Türkiye'den giden hacıların büyük çoğunluğu temettu haccı yapar; yani hac aylarında önce umre için ihrama girer, Mekke'ye varınca umresini tamamlayıp ihramdan çıkar ve terviye gününe kadar normal kıyafetle Mekke'de ibadet eder. Bu ilk umre, aynı zamanda haccın provasıdır: tavafın yönü ve şavt sayısı, Safa-Merve arasındaki sa'y, ihramdan çıkış için saç kesimi burada öğrenilir. Umrenin adımlarını umre nasıl yapılır rehberimizde, tavafın kurallarını tavaf nasıl yapılır yazımızda, sa'yin hikâyesini ve usulünü Safa-Merve yazımızda anlattık.
Kafilenin düzenine göre Medine ziyareti ya hac günlerinden önce ya da sonra yapılır. Mescid-i Nebevî'de kılınan namazlar ve Ravza ziyareti haccın bir parçası değildir; ancak "hac yolculuğu" denince akla gelen manevi bütünün vazgeçilmez yarısıdır. Medine'de görülecek yerleri Medine gezilecek yerler rotamızda, mescidin bölümlerini Mescid-i Nebevî rehberinde bulabilirsiniz.
Bekleyiş günlerinde ne yapılır? Mescid-i Haram'da vakit namazları, nafile tavaflar, Kur'an tilaveti ve rehber eşliğinde Mekke ziyaretleri: Hira ve Sevr mağaraları, Cennetü'l-Muallâ, Cin Mescidi ve haccın geçeceği Arafat, Müzdelife, Mina hattı. Bu ön ziyaret, hac günü kalabalığın içinde "neredeyim?" sorusunu ortadan kaldırır.
8 Zilhicce, Terviye Günü: Hac İhramı ve Mina'ya Çıkış
Terviye, "suya kandırmak" demektir; eskiden hacıların Arafat'a çıkmadan önce bu gün su tedarik etmesinden adını alır. Temettu haccı yapanlar bu gün, bulundukları yerde (otelde ya da Mescid-i Haram'da) gusledip hac niyetiyle yeniden ihrama girer, telbiye getirmeye başlar. İhramın şartlarını ve nelerin yasak olduğunu ihram nedir ve ihram yasakları yazılarımızda ayrıntılı bulabilirsiniz; hanımlar için ayrıca kadınların ihram yasakları yazımız var. İfrad ve kıran haccı yapanlar zaten ihramda olduğu için bu gün yalnızca Mina'ya hareket eder.
Sünnet olan uygulama, terviye günü Mina'ya gidip öğle, ikindi, akşam ve yatsıyı orada kılmak, geceyi Mina'da geçirip arefe sabahı Arafat'a çıkmaktır. Hz. Peygamber Veda Haccı'nda böyle yapmıştır. Ancak günümüzde milyonlarca hacının ulaşımı tek bir günde sağlanamadığı için birçok organizasyon, kafileleri terviye günü doğrudan Arafat'a ya da Mina'daki çadırlara kademeli olarak taşır. Mina gecelemesinin yapılamaması haccın sıhhatini etkilemez; dört mezhepte de bu geceleme sünnettir.
9 Zilhicce, Arefe Günü: Arafat Vakfesi ve Müzdelife Gecesi
Hz. Peygamber "Hac Arafat'tır" buyurmuştur (Tirmizî, Hac 57; Ebû Dâvûd, Menâsik 69). Haccın iki rüknünden ilki olan Arafat vakfesi, arefe günü güneşin tepe noktasını geçmesinden (zeval) bayram sabahı fecre kadar olan sürede Arafat sınırları içinde bir an bile bulunmakla yerine gelir. Vakfe için bir yere çıkmak, ayakta durmak ya da Cebel-i Rahme'ye tırmanmak şart değildir; çadırda oturan, uyuyan, hatta aracının içinde Arafat'tan geçen kişi de vakfe yapmış olur. Yine de bu günün ruhu, öğleden akşama kadar kıbleye dönüp dua ve tövbe ile geçirmektir. Arafat'ın coğrafyası ve tarihi için Arafat Dağı yazımıza bakabilirsiniz.
Arefe günü öğle ve ikindi namazları Nemire Mescidi'nde ya da çadırlarda, öğle vaktinde birleştirilerek (cem-i takdim) kılınır. Güneş battıktan sonra hiç akşam namazı kılmadan Müzdelife'ye hareket edilir; akşam ve yatsı Müzdelife'de yatsı vaktinde birlikte kılınır (cem-i te'hir). Vakfe yapıp güneş batmadan Arafat'tan ayrılmak Hanefîlere göre ceza kurbanı gerektirir; bu yüzden kafile rehberleri hareket saatini güneşin batışına göre ayarlar.
Müzdelife gecesi: Gece Müzdelife'de açık havada geçirilir; bu gecede ertesi günün taşlamaları için nohut büyüklüğünde taşlar toplanır (ilk gün için 7, toplamda 49 veya 70 taş). Taşları Müzdelife'den toplamak sünnettir, Mina'dan da toplanabilir. Yaşlı, hasta ve hanımlar gece yarısından sonra Mina'ya erken götürülebilir; bu ruhsat bizzat Hz. Peygamber'in uygulamasıdır.
10 Zilhicce, Bayram Günü: Haccın En Yoğun Günü
Bayramın ilk günü, haccın en çok işin yapıldığı gündür ve bu işlerin sırası önemlidir. Klasik sıralama şöyledir: Müzdelife vakfesi → Akabe cemresine taş → kurban → tıraş → ziyaret tavafı ve sa'y.
Müzdelife vakfesi
Sabah namazı Müzdelife'de erkenden kılınır, ortalık aydınlanana kadar dua edilir ve güneş doğmadan Mina'ya hareket edilir. Hanefîlere göre Müzdelife vakfesi vaciptir ve fecirden güneşin doğuşuna kadar olan sürede bir an bulunmakla yerine gelir. Diğer mezheplerde gecenin bir bölümünü Müzdelife'de geçirmek yeterli sayılır; gece yarısından sonra ayrılan kişi vakfeyi yapmış olur.
Akabe cemresine taş atma
Mina'ya varılınca, Mekke'ye en yakın olan büyük cemreye (Cemre-i Akabe) yedi taş atılır ve ilk taşla birlikte telbiye kesilir. Taşlamanın vakti bayram sabahı güneşin doğuşundan başlar; kalabalık nedeniyle öğleden sonra ve gece atmak da caizdir. Taşlamanın anlamını, kurallarını ve vekâletini hacda şeytan taşlama yazımızda anlattık.
Kurban (hedy)
Temettu ve kıran haccı yapanların şükür kurbanı kesmesi vaciptir; ifrad haccında gerekmez. Günümüzde bu kurban, hacı adına organizasyon tarafından vekâleten kestirilir; kesim yapıldığı bilgisi rehber aracılığıyla kafileye ulaştırılır ve tıraş bu bilgiden sonra yapılır.
Tıraş ve ilk ihramdan çıkış
Erkekler saçını kazıtır ya da kısaltır, hanımlar saç uçlarından parmak ucu kadar keser. Bununla ilk tehallül gerçekleşir: Eş ilişkisi dışındaki bütün ihram yasakları kalkar, normal kıyafete dönülür. Saç kesiminin ölçüsü ve saçı olmayanların durumu için ihram saç kesimi ve saçı olmayanlar ihramdan nasıl çıkar yazılarımıza bakın.
Ziyaret tavafı (tavaf-ı ifâza)
Haccın ikinci rüknü olan ziyaret tavafı, bayramın ilk günü Mekke'ye inip Kâbe'yi yedi kez tavaf etmektir. Ardından hac sa'yi yapılır (temettuda hac için ayrı sa'y gerekir). Bu tavafla ikinci tehallül gerçekleşir ve eş ilişkisi dâhil bütün yasaklar kalkar. Hanefîlere göre ziyaret tavafını bayramın ilk üç gününde yapmak vaciptir; diğer mezheplerde bayram günü başlar, sonrasında da geçerli olur. Kalabalık nedeniyle birçok kafile bu tavafı bayramın ikinci veya üçüncü gününe bırakır. Kâbe'nin bölümleri ve tavafa hazırlık için Kâbe nedir ve Mescid-i Haram rehberi yazılarımızı okuyabilirsiniz.
Sıra karışırsa? Veda Haccı'nda "Şunu şundan önce yaptım" diye soran herkese Hz. Peygamber "Yap, sakıncası yok" buyurmuştur (Buhârî, Hac 131; Müslim, Hac 327). Bu nedenle Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîlere göre sıraya uymak sünnettir. Hanefîlere göre ise taşlama-kurban-tıraş sırası vaciptir; sıra bozulursa ceza kurbanı gerekebilir. Türkiye'den giden kafilelerin rehberleri bu sıraya özellikle dikkat eder.
11-13 Zilhicce, Teşrik Günleri: Mina'da Üç Cemre
Bayramın ikinci ve üçüncü günleri Mina'da geçer. Her gün, öğle vaktinden (zevalden) sonra sırasıyla küçük, orta ve büyük (Akabe) cemreye yedişer taş atılır; ilk iki cemrenin ardından kıbleye dönüp dua edilir, Akabe'den sonra dua edilmeden dönülür. Geceleri Mina'da geçirmek Hanefîlere göre sünnet, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîlere göre vaciptir. Bu fark, hastalık veya kalabalık nedeniyle Mekke'deki otelde kalmak zorunda kalanlar için önemlidir: Hanefî hacı için bir ceza doğmaz.
Üçüncü teşrik günü olan 13 Zilhicce'de taş atmak isteğe bağlıdır. 12 Zilhicce'de taşlamasını bitirip güneş batmadan Mina'dan ayrılan hacı (nefr-i evvel) üçüncü günün taşlamasından muaf olur. Kafilelerin çoğu bu ruhsatı kullanarak 12 Zilhicce ikindisinde Mekke'ye döner. 13 Zilhicce'ye kadar Mina'da kalan (nefr-i sânî) ise o gün de üç cemreye taş atar. Böylece toplam taş sayısı 49 ya da 70 olur.
Veda Tavafı: Mekke'den Ayrılmadan Son Adım
Hac tamamlandıktan sonra Mekke'den ayrılmadan önce yapılan veda tavafı (tavaf-ı sader), Hanefî, Şâfiî ve Hanbelîlere göre vacip, Mâlikîlere göre sünnettir. Bu tavafta sa'y yoktur ve ihramsız yapılır. Âdet veya lohusalık hâlindeki hanımlar veda tavafından muaftır; bekleyip yapmaları da, yapmadan ayrılmaları da caizdir ve ceza gerekmez. Medine'ye hac sonrasında gidecek kafileler veda tavafını Medine yolculuğundan önce yapar; çünkü Mekke'den son ayrılış o andır.
Dört Mezhebe Göre Günlerin Hükmü
Aşağıdaki tablo, hac günlerinin en çok sorulan ayrıntılarında mezhep farklarını özetler. Kendi mezhebinize göre neyin farz, vacip veya sünnet olduğunu bilmek, kalabalık veya sağlık nedeniyle bir adımı yapamadığınızda telaşa kapılmamanızı sağlar. Uygulamada tereddüt ettiğiniz her konuda kafilenizin din görevlisine danışın.
| Konu | Hanefî | Şâfiî | Mâlikî | Hanbelî |
|---|---|---|---|---|
| Arafat vakfesi süresi | Zevalden fecre kadar bir an; gündüz gelenin güneş batımına kadar kalması vacip | Zevalden fecre kadar bir an yeter | Gecenin bir bölümünü Arafat'ta geçirmek şart | Fecirden fecre kadar bir an yeter |
| Müzdelife vakfesi | Vacip; fecirden güneş doğuşuna kadar | Vacip; gece yarısından sonra bir an | Vacip; gecenin bir kısmında konaklama | Vacip; gece yarısından sonra bir an |
| Bayram günü işlerin sırası | Taşlama-kurban-tıraş sırası vacip | Sünnet | Sünnet | Sünnet |
| Mina'da geceleme | Sünnet | Vacip | Vacip | Vacip |
| Ziyaret tavafının vakti | Bayramın ilk 3 günü içinde (vacip) | Bayram günü başlar, sonrası da geçerli | Bayram günü başlar, Zilhicce içinde | Bayram günü başlar, sonrası da geçerli |
| Veda tavafı | Vacip | Vacip | Sünnet | Vacip |
Kaynaklar: Buhârî, Hac; Müslim, Hac (Câbir b. Abdullah'ın Veda Haccı rivayeti); Tirmizî, Hac 57; Diyanet İşleri Başkanlığı Hac ve Umre Rehberi; TDV İslâm Ansiklopedisi "Hac", "Arafat", "Müzdelife", "Mina" maddeleri. Mezhep görüşleri özetlenmiştir; ayrıntı ve istisnalar için din görevlinize danışın.
Hac Günlerinde Sık Yapılan Hatalar
- Arafat'tan güneş batmadan ayrılmak. Kalabalıktan kaçmak için erken hareket etmek Hanefîlere göre ceza kurbanı gerektirir. Kafilenin hareket saatini bekleyin.
- Taşları büyük seçmek ya da hepsini bir kerede atmak. Taşlar nohut büyüklüğünde olmalı ve yedi taş ayrı ayrı atılmalıdır; bir kerede atılan yedi taş tek taş sayılır.
- Kurban kesildiği haberi gelmeden tıraş olmak. Temettu ve kıranda tıraş kurbandan sonradır; Hanefîlere göre sıra bozulursa ceza gerekir.
- Ziyaret tavafını unutup Medine'ye geçmek. Ziyaret tavafı farzdır; yapılmadan hac tamamlanmaz ve ihramın ikinci tehallülü gerçekleşmez.
- Hanımların özel hâllerinde telaşa kapılması. Vakfeler ve taşlama abdestsiz de yapılır; yalnız tavaf için temizlik gerekir ve veda tavafından muafiyet vardır.
Hac Sırasını Beklerken: Bu Takvimi Umrede Prova Etmek
Türkiye'de hac kurasında sıra beklemek yıllar sürebiliyor; kura sonrası seçenekleri hac kurasında çıkmayanlar yazımızda ele almıştık. Bu bekleyişi hacca hazırlık dönemine çevirmenin en somut yolu umredir: İhram, tavaf ve sa'y hacda da aynı şekilde yapılır; yani umre yapmış biri hac günlerinin yarısını zaten öğrenmiş olur. Hac ile umrenin nerede ayrıldığını hac ve umre farkı yazımızda karşılaştırdık.
EFT Turizm umre programlarında rehberli Mekke ziyareti günü, bu yazıda anlattığımız hattın tamamını kapsar: Arafat ve Cebel-i Rahme, Müzdelife, Mina ve cemreler, Sevr ve Hira mağaraları. Böylece hac nasip olduğunda çadırların, cemrelerin ve vakfe alanlarının nerede olduğunu daha önce görmüş olursunuz. Programlarımızın tamamı İstanbul çıkışlıdır: Kasım umresi (13–26 Kasım 2026), Regaib Kandili umresi (Aralık), yılbaşı dönemi umresi (22 Aralık – 4 Ocak), Miraç ve Berat Kandili umresi (4–23 Ocak 2027) ve tam Ramazan umresi (5 Şubat – 11 Mart 2027) seçeneklerini ve bayram sonrası Şevval umresini umre programlarımız sayfasında karşılaştırabilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
Hac kaç gün sürer?
Haccın asıl ibadet günleri 8 Zilhicce (terviye) ile 12 veya 13 Zilhicce arasındaki beş-altı gündür. Ancak Türkiye'den giden kafileler umre, Medine ziyareti ve ulaşım nedeniyle genellikle dört-altı hafta kutsal topraklarda kalır. Kısa süreli programlarda bile hac günlerinin öncesinde ve sonrasında birkaç gün bulunur.
Haccın günleri 2027'de hangi tarihlere denk geliyor?
Diyanet'in 2027 takvimine göre arefe günü 15 Mayıs 2027 Cumartesi, Kurban Bayramı 16-19 Mayıs'tır. Buna göre terviye günü 14 Mayıs, teşrik günleri 17-19 Mayıs'a denk gelir. Hac günleri hilalin görülmesine bağlı olduğu için bu tarihlerin bir gün kayabileceğini hesaba katmak gerekir.
Terviye günü ne yapılır?
8 Zilhicce'de temettu haccı yapanlar hac niyetiyle yeniden ihrama girer ve telbiye getirmeye başlar. Sünnet olan, bu gün Mina'ya gidip geceyi orada geçirmektir; ancak ulaşım düzeni gereği birçok kafile doğrudan Arafat'a taşınır. Mina'da gecelemenin yapılamaması haccın sıhhatini etkilemez.
Arafat vakfesi kaçırılırsa hac olur mu?
Olmaz. Arafat vakfesi haccın rüknüdür ve zevalden bayram sabahı fecre kadar olan sürede Arafat sınırları içinde bulunmayan kişi o yıl haccı kaçırmış olur; ihramdan umre yaparak çıkar ve haccı ertesi yıl kaza eder. Bu yüzden arefe günü Arafat'a ulaşmak, hac programının en kritik adımıdır.
Bayram günü işlerin sırası bozulursa ne olur?
Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelîlere göre taşlama, kurban, tıraş ve tavaf arasındaki sıra sünnettir; bozulması ceza gerektirmez. Hanefîlere göre taşlama-kurban-tıraş sırası vaciptir ve bozulduğunda ceza kurbanı gerekir. Kafile rehberleri bu yüzden kurban haberi gelmeden tıraş olunmaması konusunda uyarır.
Mina'da gecelemek zorunlu mu?
Teşrik gecelerini Mina'da geçirmek Hanefîlere göre sünnet, diğer üç mezhebe göre vaciptir. Hastalık, yaşlılık ya da yer darlığı nedeniyle Mekke'deki otelde kalmak zorunda kalan Hanefî hacıya bir şey gerekmez; diğer mezheplerde mazeretsiz terk hâlinde ceza söz konusu olabilir.
Veda tavafı yapılmadan dönülürse ne olur?
Hanefî, Şâfiî ve Hanbelîlere göre veda tavafı vaciptir; mazeretsiz terk edilirse ceza kurbanı gerekir. Mâlikîlere göre sünnettir. Âdet veya lohusalık hâlindeki hanımlar veda tavafından muaftır ve yapmadan ayrılmalarında bir sakınca yoktur.
Terviye'den veda tavafına altı gün; ama o altı güne bir ömrün duası sığar. Sıranız gelene kadar bu takvimi öğrenmek ve umrede o mekânları görmek, hac nasip olduğunda kalabalığın içinde değil, ibadetin içinde olmanızı sağlar.
