Tavafa ilk kez niyet eden herkesin önünde dört köşe vardır ve her köşenin bir adı, bir yönü, bir de hükmü. Kâbe'nin köşeleri yalnız mimari bir ayrıntı değildir: tavaf hangi köşeden başlar, hangi köşeye el sürülür, hangisi öpülür, hangisi yalnız geçilir, iki köşe arasında hangi dua okunur; bunların hepsi fıkıh kitaplarında köşe adıyla anlatılır. Bu yazıda dört köşenin isimlerini, yönlerini ve her birinde yapılacak şeyi Diyanet'in Hac Yolcusu Rehberi ile TDV İslâm Ansiklopedisi'nin ilgili maddelerine dayanarak sıraladık; köşeler arasındaki Mültezem, Hatîm, Altın Oluk gibi unsurları da ekledik. Kâbe'nin tarihi, ölçüleri, örtüsü ve içi ayrı bir konu; onu Kâbe nedir yazımızda anlattık.
Son kontrol: 7 Ekim 2026. Hükümler Diyanet Hac Yolcusu Rehberi (8. baskı, 2025) ve TDV İslâm Ansiklopedisi "Kâbe", "Hacerülesved" maddelerinden alınmıştır; kaynak listesi yazının sonundadır.
Kâbe'nin Dört Köşesi ve İsimleri: Tek Tabloda
Özet: Dört köşenin adı, baktığı yön ve tavafta yapılan şey tek tabloda. Köşe adları yönlere ve o yöndeki eski İslam coğrafyalarına göre verilmiştir.
Arapçada köşeye rükn denir; "Kâbe'nin rükünleri" ifadesi bu dört köşeyi anlatır. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Kâbe" maddesine göre Kâbe'nin merkezinden köşelerine çekilen hatlar yaklaşık olarak dört ana coğrafî yönü gösterir; duvarların ortasına çizilen çizgiler ise ara yönleri (kuzeydoğu, kuzeybatı, güneydoğu, güneybatı). Bu yüzden bazı kitaplarda Hacerülesved köşesi "doğu", bazılarında "güneydoğu" diye geçer; ikisi de aynı köşedir, fark hafif sapmadan gelir.
| Köşe (rükn) | Yön | Adın anlamı | Tavafta ne yapılır |
|---|---|---|---|
| Rükn-i Hacerülesved (Hacerülesved köşesi) | Doğu | İçinde Hacerülesved (siyah taş) bulunan köşe | Tavafın başlangıç ve bitiş noktası; her şavtta istilâm sünnet, kalabalık değilse öpülür |
| Rükn-i Irâkî (Irak köşesi) | Kuzey | Irak yönüne bakan köşe | Selamlanmaz; geçilir. Önünde Hatîm başlar |
| Rükn-i Şâmî (Şam köşesi; Rükn-i Garbî) | Batı | Şam (Suriye) yönüne bakan köşe | Selamlanmaz; geçilir. Hatîm burada biter |
| Rükn-i Yemânî (Yemen köşesi) | Güney | Yemen yönüne bakan köşe | İstilâm müstehap (el sürülür ya da uzaktan selamlanır), öpülmez; sonrasında "Rabbenâ âtinâ" duası |
Tavafta Kâbe sol tarafa alındığı için köşeler şu sırayla geçilir: Hacerülesved → Irak → Şam → Yemen → yeniden Hacerülesved. Bu bir şavttır; yedi şavt bir tavaftır.
Rükn-i Hacerülesved: Tavafın Başladığı Köşe ve Hacerülesved Taşı
Özet: Doğu köşede, yerden 1,5 metre yükseklikte, gümüş muhafaza içindeki Hacerülesved tavafın başlangıç ve bitiş noktasıdır. İstilâmı sünnettir; kalabalıkta öpmek yerine uzaktan selamlamak yeterlidir.
Hacerülesved hangi köşede, nasıl bir taştır?
Diyanet rehberine göre Hacerülesved Kâbe'nin doğu köşesinde, yerden 1,50 metre yükseklikte, gümüşten bir muhafaza içinde bulunur; Arapçada "siyah taş" anlamına gelir, yaklaşık 30 santimetre çapında, yumurta biçiminde ve siyaha yakın koyu kırmızı renktedir. Rehber, taşın Hz. İbrahim tarafından Kâbe'nin inşası sırasında tavafın başlangıç noktasını belirlemek için Ebu Kubeys dağından getirilip yerine konduğunu, zamanla sel, yangın ve saldırılar yüzünden hasar görüp parçalandığını, her defasında parçaların titizlikle yerine yapıştırıldığını yazar. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Hacerülesved" maddesi bu tarihçeyi ayrıntılandırır: Abdullah b. Zübeyr döneminde bir yangında üç parçaya ayrılmış, gümüş mahfaza 805'te Hârûnürreşîd tarafından güçlendirilmiş, 930'da Karmatîler taşı Mekke'den götürmüş ve taş ancak 950-951'de geri getirilmiştir. Kaynaklarda taşın cennetten indirildiği rivayeti nakledilir.
Hacerülesved'e el sürülür mü, öpülür mü?
Diyanet rehberinin cümlesi açıktır: "Hacer-i Esved'i istilam sünnet, Rükn-i Yemânî'yi istilam müstehaptır." İstilâm, taşın hizasına gelince elle dokunmak, öpmek ya da elleri kaldırıp "Bismillâhi Allahu ekber" diyerek uzaktan selamlamaktır. Rehber devam eder: "Kalabalık değilse ve kimseye eziyet vermeyecekse Hacer-i Esved'i öper, kalabalık ise sadece selamlar. Zira istilam sünnet, insanlara eziyet vermek ise haramdır." Aynı rehber, günümüzde tavaf sırasındaki izdiham nedeniyle öpmek yerine uzaktan selamlamanın daha uygun olacağını söyler. Hz. Ömer'in taşa hitaben söylediği nakledilen söz de bu ölçüyü verir: TDV'nin aktarımıyla "senin zarar veya fayda vermeyen bir taş olduğunu biliyorum; Resûlullah'ı seni istilâm ediyor görmeseydim ben de seni istilâm etmezdim." Taşın değeri, Peygamber'in sünnetine uymaktadır; sünneti yerine getireyim derken başkasını ezmek o sünnetin ruhuna aykırıdır. Tavafın başlangıcındaki niyet, selamlama ve şavt kuralları için tavaf nasıl yapılır yazımıza bakın.
Rükn-i Yemânî: Yemen Köşesi Nerede, Ne Yapılır?
Özet: Güney köşedir; istilâmı müstehaptır, öpülmez. Yemen köşesi ile Hacerülesved arasında "Rabbenâ âtinâ" duası okunur.
"Rükn-i Yemânî nedir, Yemen köşesi nerede?" sorusunun cevabı: Kâbe'nin güney köşesi, yani tavafta Hacerülesved'e varmadan önceki son köşe. Adını Yemen yönüne bakmasından alır. Diyanet rehberine göre her şavtta Hacerülesved gibi Rükn-i Yemânî de "Bismillâhi Allahu ekber" diyerek selamlanır; istilâmı müstehaptır, ancak öpülmez. Kalabalık izin veriyorsa elle dokunulur, vermiyorsa uzaktan selamlanır; sıkışıp başkasını itmek burada da caiz değildir. Abdullah b. Ömer'den nakledilen ve Buhârî ile Müslim'de yer alan rivayete göre Hz. Peygamber Kâbe'nin bu iki köşesi dışında hiçbir köşesini elle meshetmemiştir; bu rivayet, dört köşeden yalnız ikisinin selamlanmasının dayanağıdır.
Kâbe'nin köşelerinde ne okunur? Yemen köşesi ile Hacerülesved arasındaki dua
Rehber, Rükn-i Yemânî ile Hacerülesved arasında şu duanın tekrar edildiğini yazar: "Rabbenâ âtinâ fi'd-dünyâ haseneten ve fi'l-âhireti haseneten ve kınâ azâbe'n-nâr"; anlamı "Rabbimiz, bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi cehennem azabından koru" (Bakara sûresi, 2/201). Diğer köşelerde belirli bir dua şart değildir; rehber tavafın huşu içinde yapılmasını, dünyevî konuşmadan uzak durulmasını ve bol bol dua edilmesini öğütler, kişi içinden geldiği gibi de dua edebilir. Rehberde ayrıca Peygamber Efendimiz'in Mekke döneminde baskılara rağmen Hacerülesved ile Rükn-i Yemânî arasında namaz kıldığı nakledilir.
Rükn-i Irâkî ve Rükn-i Şâmî: Irak ve Şam Köşeleri
Özet: Kuzeydeki Irak köşesi ile batıdaki Şam köşesi selamlanmaz; ikisinin arasında Hatîm ve Hicr bulunur, tavaf Hatîm'in dışından yapılır.
Rükn-i Irâkî Kâbe'nin kuzey köşesidir, Irak yönüne baktığı için bu adı almıştır; TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Kâbe'nin içinde dama çıkan merdiven ve "tövbe kapısı" denilen kapı bu köşededir. Diyanet rehberi Merve tepesinin Mescid-i Haram'ın kuzeybatısında, Kâbe'nin Rükn-i Irâkî köşesinin karşısında yer aldığını yazar. Rükn-i Şâmî ise batı köşesidir; Şam yönüne bakar, TDV'de "Rüknülgarbî" (batı köşesi) adıyla da geçer ve bazı kaynakların kuzey köşesini de Şâmî diye andığı not edilir. Tavaf hükmü iki köşe için aynıdır: rehberin ifadesiyle "diğer köşeler ise selamlanmaz"; el sürülmez, işaret edilmez, yalnız geçilir.
Bu iki köşenin arasında Kâbe'nin kuzeybatı duvarı ve önünde Hatîm vardır. Hatîm, iki ucu arasındaki açıklığı yaklaşık 2 metre, yüksekliği 1,5 metre olan yarım daire biçimli duvardır; duvarla Kâbe arasında kalan boşluğa Hicr ya da Hicr-i İsmâil denir. Diyanet rehberine göre Hz. İbrahim Kâbe'yi yaptığında bu alan binanın içindeydi; Kureyş'in tamirinde inşaat malzemesi yetmediği için duvar içeri çekildi ve bu bölüm dışarıda kaldı, Hz. Peygamber de bu hâlini uygun buldu. Hicr Kâbe'nin bir parçası sayıldığı için tavaf Hatîm'in dışından yapılır; bu vaciptir. Irak köşesinden Şam köşesine geçerken Hatîm'in içinden kestirme yapmak şavtı geçersiz kılar; kalabalıkta en sık yapılan hatalardan biri budur.
Köşeler Arasında Neler Var? Mültezem, Müstecâr, Kapı, Altın Oluk, Şâzervân
Özet: Dört köşenin arasında dua yeri Mültezem, Kâbe kapısı, Hicr'e akan Altın Oluk ve Kâbe'nin eteğindeki Şâzervân bulunur; her birinin yeri köşelere göre tarif edilir.
| Unsur | Hangi köşelerin arasında | Ne olduğu (kaynak) |
|---|---|---|
| Mültezem | Hacerülesved ile Kâbe kapısı arası (yaklaşık 2 m) | "Sıkı sıkıya yapışılan yer"; bazı hadislerde duaların kabul edildiği mübarek yer olarak anılır, Hz. Peygamber, sahâbe ve tâbiînden birçok kişinin burada dua ettiği nakledilir (Diyanet rehberi) |
| Kâbe kapısı | Kuzeydoğu duvarında, Hacerülesved'e 2 m mesafede | Yerden 1,92 m yükseklikte (TDV "Kâbe") |
| Müstecâr | Rükn-i Yemânî ile batı duvarındaki kapatılmış kapı arası | Haccâc tarafından kapatılan eski arka kapının bulunduğu bölüm (TDV "Kâbe") |
| Hatîm ve Hicr | Rükn-i Irâkî ile Rükn-i Şâmî arası, kuzeybatı duvarı önü | Yarım daire duvar ve içindeki alan; tavaf dışından yapılır (Diyanet rehberi) |
| Altın Oluk (Mîzâb) | Kuzeybatı duvarının üstünde, Hicr'e bakan | Kureyş'in 605 inşasında damdaki suyu Hicr'e akıtmak için konmuş; ilk kez Emevî halifesi I. Velîd altınla kaplatmış (Diyanet rehberi) |
| Şâzervân | Dört duvarın eteği boyunca | Kâbe duvarlarının dibini çevreleyen kaide; Diyanet rehberi Kâbe'nin bölümleri arasında sayar |
| Makam-ı İbrahim | Kapının bulunduğu tarafta, Kâbe'ye yaklaşık 10 m | Cam fanus içindeki taş; tavaf namazının arkasında kılınması daha faziletli (Diyanet rehberi) |
Kâbe'nin kendisi TDV'ye göre dıştan dışa 10,70 × 12 metre ölçüsünde ve 15 metre yüksekliğindedir; bu yüzden köşeler arasındaki mesafeler birbirine yakın, duvarlar ise eşit değildir. Mescid-i Haram'ın katları, kapıları ve tavaf alanları için Mescid-i Haram rehberi yazımıza bakabilirsiniz.
Tavafta Kâbe'nin Köşeleri Sırayla Nasıl Takip Edilir?
Özet: Hacerülesved hizasından niyet ve selam ile başlanır, Kâbe solda kalır, Irak ve Şam köşeleri Hatîm'in dışından geçilir, Yemen köşesi selamlanır, dua okunarak Hacerülesved'e dönülür. Yedi şavt sonra tavaf namazı kılınır.
- Hacerülesved hizası: Yüz taşa dönülür, niyet edilir, eller omuz hizasına kaldırılıp "Bismillâhi Allahu ekber" denir; Kâbe sol tarafa alınıp tavafa başlanır (Diyanet rehberi).
- Rükn-i Irâkî: Selamlanmadan geçilir; hemen ardından Hatîm başlar, yürüyüş Hatîm'in dışından sürer.
- Rükn-i Şâmî: Hatîm'in bittiği köşe; selamlanmaz.
- Rükn-i Yemânî: Mümkünse elle dokunulur, değilse uzaktan "Bismillâhi Allahu ekber" ile selamlanır; öpülmez. Buradan Hacerülesved'e kadar "Rabbenâ âtinâ…" duası okunur.
- Yeniden Hacerülesved: Şavt burada biter; selamlanır ve yeni şavta geçilir. Yedinci şavt da mutlaka Hacerülesved hizasında bitirilir.
- Tavaf namazı: Yedi şavttan sonra iki rekât; Makam-ı İbrahim'in arkasında kılmak daha faziletli, kalabalıkta uygun bir yer yeterlidir.
Rehberin iki hatırlatması: kadınlar tavafta ızdıbâ ve remel yapmaz; tavaf sırasında kimseye eziyet vermek doğru olmaz. Tavaf ve sa'yin bütün adımları, kudûm ve veda tavafı farkları umre nasıl yapılır yazımızda; yürümekte zorlananlar için tekerlekli sandalyeyle tavaf rehberimiz var. Tavafı Kâbe'ye yakın yapmak isteyenler için otel seçimi de önemlidir; Harem'e yürüme mesafesindeki bölgeleri Kâbe'ye en yakın oteller yazımızda anlattık.
Köşelerin İsimleri Neden Böyle Verildi? Kâbe'nin Köşeleri Nereye Bakıyor?
Özet: Köşe adları o yöndeki eski İslam merkezlerine (Irak, Şam, Yemen) ve köşedeki taşa göredir; köşeler yaklaşık dört ana yöne bakar.
Üç köşenin adı yön adıdır: Irak, Şam ve Yemen, Mekke'den bakıldığında o köşenin baktığı tarafta kalan eski İslam coğrafyalarıdır. Dördüncü köşe adını içindeki taştan alır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre köşeler yaklaşık olarak dört ana yönü gösterir: doğu Hacerülesved, güney Yemânî, batı Garbî (Şâmî), kuzey Irâkî; aynı madde bazı kaynakların kuzey köşesini, birçoğunun ise batı köşesini Şâmî diye adlandırdığını, ana ve ara yönlerdeki hafif sapma yüzünden kaynaklarda yön ifadelerinin değişebildiğini not eder. Bu yüzden eski kitaplarda "Yemen köşesi güneybatıda", "Irak köşesi kuzeydoğuda" gibi ifadelere rastlanır; aynı köşeler kastedilir. Yazımızda Diyanet rehberinin ana yön tarifini esas aldık. Kıble yönü, Kâbe'nin bütünüdür; herhangi bir köşeye değil Kâbe'ye yönelmek yeterlidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kâbe'nin 4 köşesinin isimleri nelerdir?
Doğu köşesi Rükn-i Hacerülesved (Hacerülesved köşesi), kuzey köşesi Rükn-i Irâkî (Irak köşesi), batı köşesi Rükn-i Şâmî (Şam köşesi), güney köşesi Rükn-i Yemânî (Yemen köşesi). Kaynak: Diyanet Hac Yolcusu Rehberi.
Hacerülesved hangi köşededir?
Kâbe'nin doğu köşesinde, yerden 1,5 metre yükseklikte, gümüş muhafaza içindedir. Bazı kaynaklar hafif sapma nedeniyle bu köşeyi güneydoğu olarak anar; aynı köşedir. Tavaf bu köşeden başlar ve her şavt burada biter.
Yemen köşesi (Rükn-i Yemânî) nerede?
Kâbe'nin güney köşesidir; tavafta Hacerülesved'e varmadan önceki son köşedir. İstilâmı müstehaptır, öpülmez; buradan Hacerülesved'e kadar "Rabbenâ âtinâ" duası okunur.
Kâbe'nin köşelerine el sürülür mü?
Yalnız iki köşeye: Hacerülesved'i istilâm sünnet, Rükn-i Yemânî'yi istilâm müstehaptır. Irak ve Şam köşeleri selamlanmaz. Kalabalıkta el sürmek yerine uzaktan "Bismillâhi Allahu ekber" diyerek selamlamak yeterlidir; başkasına eziyet vermek haramdır.
Kâbe'nin köşelerinde ne okunur?
Her şavtta Hacerülesved ve Rükn-i Yemânî "Bismillâhi Allahu ekber" diyerek selamlanır. Rükn-i Yemânî ile Hacerülesved arasında "Rabbenâ âtinâ fi'd-dünyâ haseneten ve fi'l-âhireti haseneten ve kınâ azâbe'n-nâr" duası tekrar edilir; diğer bölümlerde kişi dilediği duayı okuyabilir.
Irak ve Şam köşelerinde özel bir uygulama var mı?
Hayır; bu iki köşe selamlanmaz, yalnız geçilir. Aralarındaki Hatîm'in dışından yürümek vaciptir, çünkü Hatîm'in içindeki Hicr Kâbe'nin parçası sayılır.
Tavaf hangi köşeden başlar, hangi sırayla geçilir?
Hacerülesved köşesinden başlar; Kâbe solda kalacak şekilde Irak, Şam ve Yemen köşeleri geçilip yeniden Hacerülesved'e varılır. Bu bir şavttır; yedi şavt tavafı tamamlar.
Kâbe'nin köşeleri nereye bakıyor?
Köşeler yaklaşık olarak dört ana yöne bakar: Hacerülesved doğuya, Yemânî güneye, Şâmî batıya, Irâkî kuzeye. Duvarların ortaları ise ara yönlere bakar; bu yüzden bazı kaynaklar köşeleri güneydoğu, güneybatı gibi ara yönlerle tarif eder.
Son Söz
Dört köşe, dört ad, iki selam, bir dua: Kâbe'nin köşelerini bilmek tavafı kolaylaştırır ama ibadetin özü köşelerde değil, Kâbe'nin etrafında Allah'ı anarak dönmektedir. Hacerülesved'e ulaşamadığınız gün uzaktan selam yeterlidir; Yemen köşesinde elinizi sürememek eksiklik değildir; Hatîm'in dışından dönmek ise şarttır. Programlarımız ve tarihleri için umre programları sayfamıza bakabilirsiniz.
Köşeleri ezberleyen değil, köşelerde kimseyi incitmeyen tavafını tamamlamış sayılır.
Kaynaklar (7 Ekim 2026'da okundu): Diyanet İşleri Başkanlığı, "Hac Yolcusu Rehberi", 8. baskı, Ankara 2025 (Kâbe-i Muazzama, Hacer-i Esved, Mültezem, Hatim ve Hicr, Altın Oluk, Makam-ı İbrahim bölümleri; umrenin yapılışı, tavaf bölümü) · TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kâbe" maddesi · TDV İslâm Ansiklopedisi, "Hacerülesved" maddesi · TDV İslâm Ansiklopedisi, "İstilâm" maddesi · Abdullah b. Ömer rivayeti, Buhârî ve Müslim (muttefekun aleyh) · Bakara sûresi, 2/201.
