Makam-ı İbrahim Nedir, Nerede? Ayak İzi, Tarihi ve Tavaf Namazı

Makam-ı İbrahim, kendi umre yazılarımızda da "tavaf namazının arkasında kılındığı yer" diye birkaç cümleyle geçer. Oysa cevaplanacak birkaç soru daha var: Camın içindeki taş nedir, üzerindeki izler kimin, Kâbe'ye ne kadar uzak ve kalabalıkta oraya ulaşamayan yolcunun namazı eksik kalır mı? Bu yazıda bu soruları TDV İslâm Ansiklopedisi, Din İşleri Yüksek Kurulu fetvaları ve Diyanet'in Kur'an Yolu tefsiriyle cevaplıyoruz.

Kısa cevap: Makam-ı İbrahim, Hz. İbrahim'in Kâbe'yi inşa ederken üzerine çıktığı kabul edilen, ayak izleri taşıdığına inanılan taş ya da bu taşın bulunduğu yerdir. Mescid-i Haram'da Kâbe kapısının karşısında, camlı bir muhafaza içindedir. Tavaf namazını arkasında kılmak faziletlidir, şart değildir: Din İşleri Yüksek Kurulu kalabalıkta mescidin uygun bir yerinde kılınmasını daha uygun bulur.

Makam-ı İbrahim ne demek, neresidir?

Terim "İbrâhim'in makamı" anlamına gelir ve Kur'an'dan gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre iki şeyi birden anlatır: Kâbe'nin inşası sırasında Hz. İbrahim'in üzerine çıkıp duvar ördüğü ve üstünde insanları hacca davet ettiği kabul edilen taşı ya da bu taşın bulunduğu yeri. Ansiklopedi taşın iskele olarak kullanılmasını da "umumiyetle kabul edildiği" kaydıyla aktarır; yani bu anlatım kesin tarihî tespit değil, kaynaklardaki yerleşik kabuldür.

Bir görüş daha var ve bilmekte fayda var. TDV, bazı âlimlerin "makam" kelimesinden hacda durulan yerlerin tamamını, yani Arafat, Müzdelife ve Mina'yı ya da yalnız Arafat'ı anladığını da kaydeder. Bugün Mescid-i Haram'da "Makam-ı İbrahim" denince kastedilen ise camın içindeki taştır.

Makam-ı İbrahim nerede, Kâbe'ye kaç metre?

Makam, Mescid-i Haram'ın tavaf alanında, Kâbe'nin kapı tarafındadır. Saudipedia yerini Kâbe'nin doğusunda, kapı ve Mültezem'in karşısı olarak tarif eder. Kâbe'nin bölümleri ve kapının yeri için Kâbe nedir yazımıza, mescidin genel planı için Mescid-i Haram rehberimize bakabilirsiniz.

Mesafe için tek bir rakam vermek doğru olmaz, çünkü kaynaklar farklı noktadan ölçer ve farklı sayılar verir:

Yolcu için pratik sonuç şudur: Makam, Kâbe'ye çok yakındır ve tavaf edenlerin geçtiği alanın içinde kalır. Tavaf namazıyla ilgili bütün uyarıların sebebi de budur.

Taşın ölçüleri ve ayak izleri

Özet: Taşın boyutunda kaynaklar ayrılır; üzerindeki iki çukurluk Hz. İbrahim'in ayak izleri olarak kabul edilir.

TDV'ye göre taşın rengi çok hafif sarı ve kırmızı karışımı, beyaza yakındır. Üzerindeki iki çukurluk arasında 1 santimetre vardır ve bunlar Hz. İbrahim'in ayak izleri olarak kabul edilir. Kur'an Yolu tefsiri de aynı konuyu "üzerine ayak izlerinin çıktığına inanılan taş" diye ifade eder. Kaynakların dilindeki "kabul edilir" ve "inanılır" kaydını biz de koruyoruz.

Taşı bugün yakından görmenin yolu fotoğraflardır. The National'ın 6 Mayıs 2021 tarihli haberine göre Mescid-i Haram ve Mescid-i Nebevî işlerinden sorumlu başkanlık, taşın ayrıntılı görüntülerini panoramik odak tekniğiyle çekip yayımlamıştır.

Kur'an ve hadislerde Makam-ı İbrahim

Terim Kur'an'da iki yerde geçer. Âl-i İmrân 3/97'de Kâbe'den söz edilirken "Orada apaçık deliller, İbrâhim'in makamı vardır" buyrulur. Bakara 2/125'te ise şu emir yer alır: "Siz de İbrâhim'in makamından kendinize namaz kılacak bir yer edinin." (Meal: Kur'an Yolu.)

Kur'an Yolu tefsiri bu emrin muhatabı konusunda iki görüş aktarır. Daha güçlü bulduğu görüşe göre hitap Hz. İbrahim'in kavminedir; yine de muhatap açıkça belirtilmediği için Hz. Muhammed'in ümmetinin de bu kapsamda düşünülmesine engel yoktur.

Hadis tarafında TDV iki rivayeti öne çıkarır:

• Hz. Ömer'in dileği: Hz. Ömer'in Makam'ın namaz kılınacak bir yer olmasını dilediği, bunun üzerine Bakara 125'in indiği rivayet edilir (Buhârî, "Salât", 32; Müslim, "Fezâilü's-sahâbe", 24).

• Vedâ Haccı: Peygamber Efendimiz Kâbe'yi tavaf ettikten sonra Makam'ın arkasında iki rekât namaz kılmış, bir rivayete göre ilk rekâtta bu âyeti okumuştur (Buhârî, "Salât", 30).

Tavaf namazının neden özellikle bu noktayla anıldığının sebebi de bu iki metindir.

Makam-ı İbrahim'in tarihi: Sel, muhafaza ve cam kafes

Özet: Taş tarih boyunca korunmaya çalışılmış; üstündeki yapı defalarca değişmiş, bugünkü camlı hâlini 20. yüzyılda almıştır.

Saudipedia bugünkü muhafazayı cam ve kristalden şeffaf bir kubbe, içinde altın kaplama metal örgü olarak tarif eder ve tabanın dış çapını 80 santimetre, çevresini 2,51 metre olarak verir. Kaldırılan eski yapıyla bugünkü muhafazayı karıştırmamak gerekir: eski fotoğraflarda görülen kubbeli küçük bina artık yerinde yoktur.

Makam-ı İbrahim'de ne yapılır? Tavaf namazı

Özet: Burada yapılan ibadet tavaftan sonra kılınan iki rekât namazdır. Namaz bir yere bağlı değil, tavafa bağlıdır.

Tavafın yedi şavtı bitince iki rekât tavaf namazı kılınır. Din İşleri Yüksek Kurulu'nun 13 Mart 2024 tarihli fetvasına göre bu namaz, tavaf farz da olsa nâfile de olsa her tavaftan sonra kılınır. Mezheplerin yaklaşımı şöyledir:

TDV'nin "Tavaf" maddesine göre bu namazda Kâfirûn ve İhlâs sûrelerini okumak sünnettir (Tirmizî, "Hac", 43). Aynı madde, kerahet vaktinde kılmanın Hanefîlere göre mekruh, Şâfiîlere göre mekruh olmadığını ve arada tavaf namazı kılmadan peş peşe tavaf yapmanın mekruh sayıldığını da kaydeder. Tavafın kendisini adım adım tavaf nasıl yapılır yazımızda, umrenin bütün akışını umre nasıl yapılır rehberimizde bulabilirsiniz.

Kalabalıkta tavaf namazı nerede kılınır?

Asıl pratik soru hüküm değil, yerdir. Makam tavaf edenlerin geçtiği alanda kaldığı için tam arkasında namaza durmak, yürüyen insanların önünü kesebilir. Din İşleri Yüksek Kurulu bu yüzden açık bir sıra verir:

1. Makam-ı İbrahim'de kılmak en faziletlisidir. Bu, kimseye eziyet vermeden yer bulunabildiğinde geçerlidir.

2. Tavaf edenlere eziyet vermemek için Mescid-i Haram'ın içinde müsait bir yerde kılmak daha uygundur. 2024 fetvasının ifadesi budur.

3. Buna da imkân yoksa dışarıda kılınabilir. 2017 fetvası "Mescid-i Harâm'ın dışında", 2024 fetvası "Harem'in dışında" ifadesini kullanır. TDV ise Harem bölgesi dışında kılmanın mekruh olduğunu kaydeder.

Kurul'un 12 Temmuz 2017 tarihli fetvası uyarısını da açıkça yazar: Namazı Makam-ı İbrahim'de kılmaya çalışarak tavaf edenlere engel olmaktan sakınılmalıdır. Kısacası Makam'ın arkasına ulaşamadınız diye namazınız eksik kalmaz; başkasının yolunu keserek oraya ulaşmak ise fetvanın sakındırdığı şeydir.

Yaşlı ya da tekerlekli sandalye kullanan yolcular için tavaf ve namaz düzenini tekerlekli sandalye rehberimizde ayrıca anlattık. Umrede namazın seferîlik ve cem gibi diğer soruları için de umrede namaz yazımıza bakabilirsiniz. İlk kez gidiyorsanız hazırlığın tamamı ilk umre rehberimizde, program seçenekleri umre programları sayfamızda yer alıyor.

Aramalarda karıştırılan iki şey: Koku ve Urfa

"Makamı İbrahim kokusu". Bu ad parfüm ve esans satışlarında ürün adı olarak kullanılıyor. Baktığımız TDV maddesinde ve Kur'an Yolu tefsirinde taşla ilgili bir koku bilgisi geçmez; yani adı duyan kişi bunu taşın kendi kokusu sanmamalıdır. İhramdayken koku sürünmenin yasak olduğunu da unutmayın; ayrıntısı ihram yasakları yazımızda.

"Hz. İbrahim Makamı, Urfa". Aramalarda Şanlıurfa ile birlikte geçen bu ad, Balıklıgöl çevresindeki ziyaret yerleriyle, özellikle Hz. İbrahim'in doğduğuna inanılan mağarayla ilgilidir. Bu yazının konusu olan Makam ise Mekke'de, Mescid-i Haram'dadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Makam-ı İbrahim'in içinde ne var?

Camlı muhafazanın içinde, üzerinde iki çukurluk bulunan taş vardır. Saudipedia'ya göre camın çevresinde altın kaplama bir metal örgü de yer alır.

Kâbe'deki ayak izi kime ait?

Taş üzerindeki iki çukurluk Hz. İbrahim'in ayak izleri olarak kabul edilir. TDV bu bilgiyi "kabul edilen", Kur'an Yolu tefsiri "inanılan" kaydıyla verir.

Makam-ı İbrahim Kur'an'da geçiyor mu?

Evet, iki âyette: Âl-i İmrân 3/97 ve Bakara 2/125. İkincisinde buradan namaz kılınacak bir yer edinilmesi emredilir.

Makam-ı İbrahim'in arkasında namaz kılmak şart mı?

Hayır. Din İşleri Yüksek Kurulu burada kılmayı daha faziletli sayar, fakat tavaf edenlere eziyet vermemek için mescidin içinde müsait bir yeri daha uygun bulur.

Makam-ı İbrahim'de okunacak özel bir dua var mı?

Baktığımız TDV maddelerinde ve iki fetvada buraya özgü zorunlu bir dua metni geçmez. TDV, tavaf namazının ardından Peygamber Efendimizden nakledilen duaların okunmasını Hanefî mezhebine göre tavafın sünnetleri arasında sayar. Metinler için tavaf duaları sayfamıza bakabilirsiniz.

Tavaf sırasında Makam-ı İbrahim'in arkasından geçilebilir mi?

Evet. TDV'nin "Tavaf" maddesine göre Makam-ı İbrahim'in arkasından ya da Mescid-i Haram'ın içindeki direklerin arkasından tavaf etmekte sakınca yoktur.

Son Söz

Makam-ı İbrahim hakkında bilinmesi gereken üç şey var. Bir taştır ve tarih boyunca korunmuştur. Kur'an'da adı geçer ve Peygamber Efendimiz tavaftan sonra arkasında namaz kılmıştır. Ama bu namaz, başkasının yolunu kesmeyi gerektirecek kadar o noktaya bağlı değildir; fetva bunu açıkça söyler. Tavafınızı bitirdiğinizde arkasında yer varsa kılın, yoksa mescidin müsait bir yerine geçin.

Taş camın ardında durur; Hz. İbrahim'in bıraktığı miras, tavaf edenin yolunu kesmeden kılınan iki rekâtta yaşar.

Kaynaklar

• Nebi Bozkurt, "Makām-ı İbrâhim", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 27, Ankara 2003, s. 412-413 (2 Kasım 2026'da okundu).

• "Tavaf", TDV İslâm Ansiklopedisi, islamansiklopedisi.org.tr (2 Kasım 2026'da okundu).

• Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, "Tavaf namazı nerede kılınır?", 12 Temmuz 2017, kurul.diyanet.gov.tr.

• Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, "Tavaf Namazını Kılmanın Hükmü Nedir, Terk Edilmesi Halinde Ceza Gerekir Mi?", 13 Mart 2024, kurul.diyanet.gov.tr.

• Kur'an Yolu Tefsiri, Bakara 2/125 (c. 1, s. 208-210) ve Âl-i İmrân 3/97, kuran.diyanet.gov.tr.

• Saudipedia, "Maqam Ibrahim" ve "Timeline of Maqam Ibrahim in the Grand Mosque", saudipedia.com (2 Kasım 2026'da okundu).

• "Rare images of Prophet Ibrahim's shrine stone and footprints in Makkah released", The National, 6 Mayıs 2021.