Fil Vakası yazısının kapak görseli

Kâbe'nin tarihinde, yıkılmak üzereyken kurtulduğu bir gün vardır. Yemen'den yola çıkan bir ordu, önünde bir fille Mekke'nin kapısına kadar geldi; şehrin halkı karşı koyamayacağını bilerek dağlara çekildi; ordu ise Kâbe'ye ulaşamadan dağıldı. İslam kaynaklarında bu olaya Fil Vakası (Fil Vak'ası, halk arasında "fil olayı") denir ve Kur'an-ı Kerim'in 105. sûresi olan Fîl sûresi bu olayı anlatır. Bu yazıda Fil Vakası'nın ne olduğunu, Ebrehe'nin kim olduğunu ve Kâbe'yi neden yıkmak istediğini, Abdülmuttalib ile görüşmesini, ebâbil kuşlarını, olayın tarihini ve yerini anlatıyoruz. Tarih bilgilerini TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Fil Vak'ası", "Ebrehe", "Fîl Sûresi" ve "Abdülmuttalib" maddelerinden, âyet mealini ve tefsir notlarını Diyanet İşleri Başkanlığı'nın Kur'an platformundaki Kur'an Yolu meal ve tefsirinden aldık.

Kısa cevap: Fil Vakası, Habeş Krallığı'nın Yemen valisi Ebrehe'nin Kâbe'yi yıkmak için Mekke üzerine yürümesi ve ordusunun Kâbe'ye ulaşamadan helâk olmasıdır. Kur'an'da Fîl sûresinde (105/1-5) anlatılır; ordunun önünde bir fil bulunduğu için bu adı almıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre olayın tarihi hakkında kaynaklarda büyük farklılıklar vardır; yaygın kabul, Hz. Peygamber'in doğumundan elli, elli beş gün ya da üç ay önce gerçekleştiğidir ve bu tarih hesaba göre 569, 570 veya 571 yılına denk gelir. Olayın yaşandığı yıla "Fil Yılı" (âmü'l-fîl) denmiştir.

İlgili rehberler: Kâbe Nedir? · Mekke'nin Fethi · Peygamberimizin Doğduğu Ev · Mekke'de Gezilecek Yerler


Fil Vakası Nedir? Olayın Adı Nereden Geliyor?

Özet: Kâbe'yi yıkmaya gelen Habeş ordusunun helâk olması; adını ordunun önündeki filden alır.

TDV İslâm Ansiklopedisi olayı tek cümleyle şöyle tanımlar: Kâbe'yi yıkmak amacıyla Mekke üzerine yürüyen Habeş ordusunun, Allah tarafından gönderilen kuşlar vasıtasıyla imha edilmesi. Kur'an-ı Kerim bu ordunun mensuplarından "ashâbü'l-fîl", yani fil sahipleri diye söz eder. Ansiklopedinin açıklamasına göre bu ifade askerlerin önünde bir fil bulunduğunu gösterir; sûreye "Fîl sûresi", olaya da "Fil Vak'ası" denmesinin sebebi budur.

Arapçada "vak'a" olay demektir. Bu yüzden "Fil Vakası" ile "fil olayı" aynı şeyi anlatır; günlük dilde ikisi de kullanılır. Olayın geçtiği yıla ise Araplar "âmü'l-fîl" demiştir; Türkçede Fil Yılı olarak bilinir.

Olay İslam'dan önce, Mekke'nin henüz putperest olduğu dönemde yaşanmıştır. Bu ayrıntı önemlidir: Kâbe o gün içinde putların bulunduğu bir mâbetti, onu savunacak bir ordu da yoktu. Kâbe'nin putlardan temizlenmesi için yaklaşık altmış yıl sonraki Mekke'nin fethini beklemek gerekecekti. Kâbe'nin Hz. İbrâhim'den günümüze uzanan tarihini Kâbe nedir yazımızda ayrıca anlattık.


Ebrehe Kimdir?

Özet: Habeş ordusuyla Yemen'e gelen, 537'de idareyi ele geçiren ve Habeş Necâşîsi'nin onayıyla Yemen valisi olan Hristiyan komutan.

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Ebrehe" maddesine göre hikâye Yemen'de başlar. Son Himyerî hükümdarı Zûnüvâs, Hristiyanlığın yaygın olduğu Necran'da Yahudiliği zorla yaymaya çalışınca Habeş Necâşîsi 525 yılında Eryât komutasında Yemen'e bir ordu gönderdi. Ebrehe bu ordunun içindeydi. Zûnüvâs yenildi ve Yemen Habeşlilerin eline geçti; fakat Eryât ile Ebrehe arasında anlaşmazlık çıktı. Halkın desteğini alan Ebrehe, Eryât'ı öldürerek 537 yılında Yemen'de idareyi ele geçirdi.

Aynı maddede Ebrehe'nin "Eşrem" lakabıyla anıldığı, bu lakabın Eryât'la savaşı sırasında dudağının ya da burnunun yarılmasından geldiği kaydedilir. Ebrehe, Yemen'e hâkim olduktan sonra Habeş Necâşîsi'ne mektup yazıp itaatini bildirdi; Necâşî de bir iç savaşa meydan vermemek için valiliğini onayladı. Böylece Ebrehe, Habeş Krallığı'na bağlı ama TDV'nin "Fil Vak'ası" maddesindeki ifadeyle "müstakil" bir Yemen valisi oldu.

İki madde de Ebrehe'yi "mutaassıp bir Hristiyan" olarak tanıtır ve bölgede Hristiyanlığı yaymak için yoğun bir çalışmaya giriştiğini yazar. Fil Vakası'na giden yol bu çalışmanın bir parçasıdır.


Ebrehe Kâbe'yi Neden Yıkmak İstedi?

Özet: Görünen sebep San'a'daki kilisesine yapılan saygısızlık; TDV'ye göre asıl hedef Mekke'nin dinî ve ticari merkez olma konumuydu.

Ebrehe, Arapların Kâbe'yi ziyaret için Mekke'ye gittiğini görünce bu binanın hangi malzemeden yapıldığını ve örtüsünü sordu. Taştan olduğunu, örtüsünün de farklı yerlerden geldiğini öğrenince, TDV'nin İbn Sa'd'dan aktardığı sözle, ondan daha hayırlısını yaptıracağına yemin etti ve San'a'da büyük bir katedral inşa ettirdi. İslam kaynaklarında bu yapı Kulleys ya da Kalîs adıyla geçer; kelime, Yunanca "ekklesia"nın (Türkçedeki "kilise") Arapçalaşmış hâlidir. Süslemesi için Bizans'tan mermer ve mozaik ustaları getirtildi.

İnşaat bitince Ebrehe çeşitli bölgelere görevliler gönderip halkı San'a'ya, bu mâbedi ziyarete çağırdı. Bundan sonrasını kaynaklar farklı anlatır. TDV "Fil Vak'ası" maddesi üç ayrı rivayeti yan yana verir:

Rivayet

Ne anlatıyor?

TDV'nin gösterdiği kaynak

Kiliseye saygısızlık

Kinâne kabilesinden bir Arap, Kâbe'nin yerine geçirilmek istenen kiliseyi kirletti. Ebrehe bütün Kinânîlerin gelip kiliseyi tavaf etmesini istedi; onlar reddetti ve elçisini öldürdü.

Maddenin ana anlatımı (İbn Sa'd)

Kilisenin yanması

Kureyşli bazı gençlerin sıcak bir gecede yaktığı ateş, rüzgârın etkisiyle kilisenin yanmasına yol açtı.

Mukātil b. Süleyman'dan gelen rivayet (İbn Kesîr)

Emîrin öldürülmesi

Ebrehe'nin Hristiyanlığı yaymak şartıyla Mudar'a emîr tayin ettiği Muhammed b. Huzâî, Kinâne kabilesi tarafından öldürüldü; Ebrehe bunu bahane etti.

Taberî, Târîh

Kaynak: Mustafa Fayda, "Fil Vak'ası", TDV İslâm Ansiklopedisi.

Madde bu rivayetleri aktardıktan sonra "aslında" diyerek daha geniş bir çerçeve çizer. Buna göre Ebrehe, Bâbülmendep'e hâkim olup Hindistan deniz ticaretini ele geçirdikten sonra gözünü kuzeye çevirmişti. Mekke'yi alarak Arapların gittikçe gelişen ticari faaliyetlerine son vermek ve San'a'yı Arabistan'ın dinî, ticari ve siyasi merkezi yapmak istiyordu. Kuzey ile güney arasındaki bağlantıyı tutan Mekke devre dışı kalırsa Suriye'ye uzanması ve Sâsânîlerle savaşan Bizans'a yardım etmesi de mümkün olacaktı. Yani kilise meselesi kıvılcımdır; hedef, Mekke'nin Arap yarımadasındaki yeridir.

Fîl sûresinin ikinci âyetinde geçen "keyd" (plan, tuzak) kelimesi için Diyanet'in Kur'an Yolu tefsirinde aktarılan Fahreddin er-Râzî yorumu da bu çerçeveye uyar: Kâbe'yi yıkma niyeti önceden açıklandığı için "tuzak" sayılmaz; kelime, Ebrehe tarafının Araplara karşı beslediği başka planları anlatır.


San'a'dan Mekke'ye: Sefer Nasıl Geçti?

Özet: Ordu yolda iki direnişi kırdı, Tâif'ten kılavuz aldı ve Mekke yakınındaki Mugammes'te konakladı.

Ebrehe, içinde Mahmûd adlı filin de bulunduğu büyük bir orduyla Mekke üzerine yürüdü. TDV'nin iki maddesi yol boyunca yaşananları aynı sırayla anlatır:

Durak

Ne oldu?

Yolun başı

Yemen eşrafından Zûnefer, Kâbe'nin yıkılmasına karşı çıkıp topladığı kuvvetlerle Ebrehe'ye karşı savaştı; yenildi ve esir düştü.

Has'am kabilesi

Ebrehe bu kabileyi de yendi; reisleri Nüfeyl b. Habîb el-Has'amî esir alındı.

Tâif

Şehir halkı adına konuşan Mes'ûd b. Muattib, Lât mâbedine dokunulmaması karşılığında itaat teklif etti ve Kâbe'yi gösterecek bir kılavuz verdi: Ebû Rigāl.

Mugammes (Mekke yakını)

Ordu burada konakladı; kılavuz Ebû Rigāl burada öldü. Ebrehe bir müfrezeyle Mekke çevresinde otlayan develeri ordugâha getirtti.

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Fil Vak'ası" ve "Ebrehe" maddeleri.

Tablodaki Tâif ayrıntısı dikkat çekicidir. Tâifliler kendi putlarının mâbedini korumak için Ebrehe'ye yol göstermeyi kabul etmiştir. TDV, Arapların kılavuz Ebû Rigāl'in Mugammes'teki mezarını taşlamayı âdet edindiğini de kaydeder. Tâif'in sonraki yüzyıldaki hikâyesini ve bugünkü ziyaret yerlerini Tâif yazımızda bulabilirsiniz.

Mugammes'e getirilen develer, olayın en çok anlatılan sahnesini başlatır. Çünkü bu develerin iki yüzü, Kureyş'in reisi ve Hz. Peygamber'in dedesi Abdülmuttalib'e aitti (TDV, İbn Hişâm'dan).


Abdülmuttalib ile Ebrehe'nin Görüşmesi

Özet: Abdülmuttalib yalnız develerini istedi; "Kâbe'yi sahibi korur" dedi ve halkı dağlara çekti.

Ebrehe, Hunâta el-Himyerî adlı elçisini Abdülmuttalib'e gönderdi. Mesajı açıktı: Mekkelilerle savaşmaya gelmemişti, yalnızca Kâbe'yi yıkmak istiyordu; engel olmaya kalkışmazlarsa kendilerine dokunmayacaktı.

Abdülmuttalib ordugâha geldi ve sadece develerini istedi. TDV'nin anlatımıyla Ebrehe, onun Kâbe'nin yıkılmaması için ricada bulunmak yerine yalnız develerini istemesini garipsedi. Abdülmuttalib'in cevabı kaynaklarda şu anlamda aktarılır: Kendisi develerin sahibidir; Kâbe'yi merak etmemektedir, çünkü onu da kendi sahibi koruyacaktır.

Abdülmuttalib develerini alıp Mekke'ye döndü. Kâbe'ye giderek beytini koruması için Allah'a dua etti; ardından halka şehrin dışına çıkmalarını, dağlara ve vadilere çekilmelerini emretti. Diyanet'in Kur'an Yolu tefsiri bu durumu şöyle özetler: Mekke halkının düşmana karşı koyma imkânı yoktu; şehri terk edip dağlara çekildiler ve olaydan zarar görmeden kurtuldular.

Abdülmuttalib kimdir? TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre asıl adı Şeybe'dir; Medine'de doğmuş, amcası Muttalib tarafından Mekke'ye getirilmiş ve onun ardından kabile reisi olmuştur. Reisliği döneminde gördüğü bir rüya üzerine, Cürhümlülerin Mekke'yi terk ederken kapattığı Zemzem Kuyusu'nun yerini bulmuş ve hacılara su dağıtma (sikāye) görevini üstlenmiştir.

Aynı maddeye göre torunu Hz. Muhammed'e sağlığında ihtimam göstermiş, bakımını oğlu Ebû Tâlib'e vasiyet etmiştir. Yaygın rivayete göre seksen iki yaşında Mekke'de vefat etmiş ve Cennetü'l-Muallâ'da (Hacûn Kabristanı) defnedilmiştir.


Fil Yürümedi, Kuşlar Geldi: Ordunun Helâki

Özet: Öndeki fil Mekke yönüne yürütülemedi; ordu, taş yağdıran sürü sürü kuşlarla dağıldı. Ebrehe Yemen'e döndü ve kısa süre sonra öldü.

Görüşmenin ertesi günü Ebrehe ordusuna hücum emri verdi. TDV'nin "kaynaklara göre" kaydıyla aktardığına göre askerin önündeki fil, Mekke'ye doğru hareket ettirilmek istendiğinde yerinden kımıldatılamadı. Ardından askerler, üzerlerine taşlaşmış çamur yağdıran kuşlar tarafından, âyetteki benzetmeyle, yenmiş ekin yaprağına çevrildi.

Kur'an-ı Kerim olayı beş kısa âyetle anlatır. Diyanet'in Kur'an platformundaki Kur'an Yolu meali şöyledir (bu mealde 3. ve 4. âyetler tek cümlede verilmiştir):

"Rabbin fil ordusuna ne yaptı, görmedin mi?" (Fîl 105/1)

"Onların planlarını boşa çıkarmadı mı?" (105/2)

"Onların üzerine pişkin tuğladan yapılmış taşlar yağdıran sürü sürü kuşlar salmadı mı?" (105/3-4)

"Sonuçta Allah onları yenilip ezilmiş ekine çevirdi." (105/5, Diyanet Kur'an Yolu meali)

Aynı tefsir, ilk âyetteki "görmedin mi" hitabını da açıklar. Hz. Peygamber olaya bizzat şahit olmamıştır; bu hitap mecazidir ve olayı gözüyle görmese bile görenlerden işittiğini, kendisine görmüş gibi tasvir edildiğini gösterir.

Ebrehe'nin akıbeti iki TDV maddesinde de aynıdır: Planı boşa çıktı, ordusu perişan oldu; kendisi kurtulabilen askerleriyle birlikte Yemen'e dönmek zorunda kaldı ve kısa bir süre sonra öldü. "Ebrehe" maddesi onun yaralı olarak döndüğünü, 570 veya 571 yılında öldüğünü ve yerine sırasıyla iki oğlu Yeksûm ile Mesrûk'un geçtiğini ekler.

Orduda kaç fil vardı?

TDV'ye göre kaynakların çoğu orduda Mahmûd adlı tek bir filin bulunduğunu kaydeder (İbn Sa'd, Taberî). Bununla birlikte bazı rivayetlerde sekiz, on iki, on üç, hatta bin kadar filden söz edilir. Madde, "Mahmûd" adının Arapça kaynaklara "mamut" kelimesinden bozularak girmiş olabileceği yolundaki görüşü de Muhammed Hamîdullah'tan aktarır. Âyetteki ifade ise tekildir: "ashâbü'l-fîl", fil sahipleri.


Ebâbil ve Siccîl Ne Demek?

Özet: "Ebâbîl" çoğu müfessire göre bir kuş türünün adı değil, "sürü sürü" demektir; "siccîl" taşlaşmış çamurdur.

Türkçede "ebâbil kuşları" bir kuş türünün adı gibi kullanılır. Kaynaklar ise farklı bir tablo çizer. TDV "Fîl Sûresi" maddesine göre ebâbîl kelimesine genellikle "bölük bölük, küme küme, farklı yönlerden gelip toplanan kuşlar" anlamı verilir. Diyanet'in Kur'an Yolu tefsiri de kelimeyi "sürü sürü" diye çevirir; bazı müfessirlerin bunu bir kuş türünün adı saydığını, fakat rivayet ve tefsirler dikkate alındığında bu görüşün ikna edici görünmediğini belirtir. Yani âyet kuşların cinsini değil, geliş biçimini anlatır.

Kuşların nasıl olduğuna gelince, TDV'nin aktardığı rivayetlerde kırlangıca benzetildikleri, sürüler hâlinde deniz tarafından geldikleri ve yalnız Fil Vakası'nda görüldükleri söylenir; renkleri için siyah, beyaz ya da yeşil diyen ayrı rivayetler vardır. Fahreddin er-Râzî bu farklılığı, olayı görenlerin kendi gördükleri rengi aktarmış olabilmesine bağlar. Rivayetlere göre her kuş biri ağzında, ikisi pençelerinde olmak üzere üç taş taşıyordu; müfessirler taşların büyüklüğünü mercimekle nohut arasında gösterir. Madde şu notu da düşer: Sûrenin kendisi, ne taşların ne de kuşların özellikleri hakkında bilgi verir.

Siccîl kelimesi için Kur'an Yolu tefsiri "taşlaşmış çamur" karşılığını verir. TDV'nin "Siccîl" maddesi, dilciler arasında tercih edilen açıklamaya göre kelimenin Farsça "seng" (taş) ile "gil" (çamur) kelimelerinden geldiğini, aynı açıklamanın İbn Abbas'tan da nakledildiğini yazar. Kelime Kur'an'da üç yerde geçer: ikisinde Lût kavminin uğradığı azap, birinde Fil Vakası anlatılır. Madde, kelimenin Kur'an'daki kullanımı bir helâk mucizesi çerçevesinde olduğu için mahiyetini tam olarak belirlemenin mümkün olmadığı sonucuna varır.

Olay bir salgın mıydı? Çağdaş yorum ve itirazlar

Klasik tefsirlerde olay bütün unsurlarıyla bir mucize olarak değerlendirilir. Bununla birlikte kaynaklarda, tâbiîn âlimlerinden İkrime'ye atfedilen bir rivayet vardır: Taşın isabet ettiği kişide çiçek hastalığı görülmüştür. Bir başka rivayet, Arap topraklarında çiçek ve kızamığın ilk defa o yıl görüldüğünü söyler.

TDV'ye göre Muhammed Abduh, Ferîd Vecdî ve Cevâd Ali gibi bazı çağdaş âlimler bu rivayetlere dayanarak olayı bir bulaşıcı hastalık salgını şeklinde yorumlamaya çalışmıştır. Aynı madde, bu yorumun dönemin güçlü akımlarından pozitivizmin etkisi altında ortaya konduğunun anlaşıldığını, çağdaş müfessirlerin çoğunun buna katılmadığını ve Elmalılı Hamdi Yazır ile Seyyid Kutub'un ciddi tenkitler yönelttiğini kaydeder. Diyanet tefsirinin vardığı sonuç da açıktır: Allah'ın evini yıkmaya kalkışan saldırgan bir güç, bir mucize neticesinde cezasını görmüştür.


Fil Vakası Ne Zaman Oldu? Fil Yılı ve Peygamberimizin Doğumu

Özet: Kesin tarih yok. Yaygın kabul 569, 570 ya da 571; Hz. Peygamber'in doğumundan elli, elli beş gün ya da üç ay önce.

"Fil Vakası kaç yılında oldu?" sorusuna tek bir yıl söylemek kaynaklara haksızlık olur. TDV "Fil Vak'ası" maddesi, olayın zamanı hakkında kaynaklarda büyük farklılıklar bulunduğunu açıkça yazar ve seçenekleri sıralar:

Görüş

Verilen tarih

Yaygın kabul

Hz. Peygamber'in doğumundan elli, elli beş gün ya da üç ay önce; Muharrem ayının çıkmasına on üç gün kala bir pazar günü

Yaygın kabulün miladi karşılığı

Araplardaki "nesî" (ayları erteleme) geleneğini hesaba katanlara göre 569, diğerlerine göre 570 veya 571

Diğer rivayetler

547, 552 veya 563

Doğumu olaydan sonraya koyan rivayetler

Hz. Peygamber'in bu olaydan on üç ile kırk yıl arasında bir süre sonra doğduğu

Kaynak: Mustafa Fayda, "Fil Vak'ası", TDV İslâm Ansiklopedisi. Diyanet'in Kur'an Yolu tefsiri "muhtemelen 570 yılında" ifadesini kullanır.

Olayın Mekke için önemi takvime de yansımıştır. TDV'ye göre Kureyş kabilesi Fil Vakası'nı tarih başlangıcı kabul etmiş, olayın yaşandığı yıl "âmü'l-fîl" adıyla meşhur olmuştur; ancak bu uygulama uzun sürmemiştir. "Ebrehe" maddesi de Hz. Muhammed'in bu olayın meydana geldiği yıl doğduğunun kabul edildiğini belirtir. Siyer kitaplarında "Peygamberimiz Fil Yılı'nda doğdu" cümlesinin kaynağı budur. Bugün kullandığımız hicri takvim ise hicreti başlangıç alır.

Hz. Peygamber'in dünyaya geldiği evin yerini ve yerinde bugün ne bulunduğunu Peygamberimizin doğduğu ev yazımızda anlattık; burada tekrar etmiyoruz. Peygamberimiz'in ilk hanımı ve ona ilk iman eden kişi olan Hz. Hatice'nin hayatını da Hz. Hatice kimdir yazımızda anlattık.


Fil Vakası Nerede Oldu? Mugammes ve Muhassir Vadisi

Özet: TDV'ye göre ordu Mekke yakınındaki Mugammes'te konakladı. Muhassir vadisiyle ilgili yaygın anlatım TDV maddelerinde yer almaz.

Kaynaklarımızın açıkça verdiği yer adı Mugammes'tir. TDV'nin "Fil Vak'ası" ve "Ebrehe" maddelerinin ikisi de ordunun Mekke yakınlarındaki Mugammes'te konakladığını, develerin buraya getirildiğini ve Abdülmuttalib'in ordugâha gelip Ebrehe ile görüştüğünü yazar. Hücum emri ertesi gün buradan verilmiştir. Maddeler, ordunun tam olarak hangi noktada helâk olduğunu ayrıca belirtmez.

Hac ve umre kitaplarında sıkça karşılaşılan bir başka ad Muhassir vadisidir. TDV'ye göre Muhassir, Mina ile Müzdelife arasında bir vadidir; Mina'nın doğu sınırını, Müzdelife'nin batı sınırını oluşturur ve ikisinin de dışında kalır. Hz. Peygamber'in "Müzdelife'nin her tarafı vakfe yeridir, ancak Muhassir vadisinde durmayın, geçip gidin" buyurduğu rivayet edilir (TDV "Müzdelife" maddesi; Muvatta', Hac 166; İbn Mâce, Menâsik 55). Hacıların bu vadiden süratle geçmesi müstehap sayılmıştır.

Bu vadinin hızlı geçilmesi, bazı kaynaklarda Fil ordusunun burada helâk edildiği rivayetiyle açıklanır. Açık söylemek gerekirse okuduğumuz TDV maddelerinde ("Fil Vak'ası", "Mina", "Müzdelife") bu bilgi yer almıyor; bu yüzden biz de "nakledilir" demekle yetiniyoruz. Kesin olan, vadide durulmaması yönündeki hadistir. Müzdelife'nin sınırlarını ve hacdaki yerini Müzdelife vakfesi yazımızda, hac günlerinin sırasını gün gün hac rehberimizde bulabilirsiniz.


Fil Vakası'nın Sonuçları

Özet: Kureyş'in Araplar arasındaki saygınlığı arttı, olay tarih başlangıcı sayıldı ve Kur'an'da bir ibret olarak hatırlatıldı.

TDV maddesi olayın sonuçlarını üç başlıkta toplamaya imkân verir.

Kureyş'in itibarı. Diğer Arap kabileleri bu olay sebebiyle Kureyş'e saygı duymuş ve bunu onlara "ehlullah" diyerek göstermiştir. Birçok şair olayla ilgili şiirler söylemiştir (TDV, İbn Hişâm'dan).

Canlı bir hatıra. Olay, vahyin indiği yıllarda hâlâ hatırlanıyordu. TDV "Fîl Sûresi" maddesine göre sûrenin üslubundan Arapların bu olay hakkında bilgi sahibi olduğu anlaşılır; muhtemelen olayı görenlerin bir kısmı hayattaydı. Nitekim Hz. Peygamber'i yalanlamaya hevesli müşrikler, bu sûre inince olayı yalanlama yoluna gitmemiştir. TDV ayrıca iki tanıklık aktarır: Abdullah b. Abbas, Ebû Tâlib'in kızı Ümmü Hânî'nin evinde kuşların attığı taşlardan kırmızı çizgili bir tanesini gördüğünü; Hz. Âişe de filin sürücüsü ile bakıcısına kör ve kötürüm hâlde dilenirlerken rastladığını söylemiştir (Fahreddin er-Râzî'den).

Bir uyarı. Aynı maddeye göre Kur'an'ın asıl maksadı Fil Vakası hakkında bilgi vermek değildir; Mekke müşriklerine bildikleri bir olayın acı sonucunu hatırlatarak, İslam'a ve Hz. Peygamber'e düşmanlığı sürdürmeleri hâlinde kendilerinin de böyle bir cezaya uğrayabileceklerini ihtar etmektir.

Hz. Peygamber Fil Vakası'nı ne zaman andı?

TDV iki ayrı yerde anıldığını aktarır (İbn Kesîr'den). Birincisi Hudeybiye'dir: Umre için yola çıkan Müslümanlar Mekke'ye yaklaşırken Hz. Peygamber'in devesi Kasvâ çöktü. Bazı sahâbîler "Kasvâ çöktü" deyince Hz. Peygamber, "Kasvâ çökmedi, onu fili tutan tuttu" buyurdu. İkincisi Mekke'nin fethedildiği gündür: "Allah fili Mekke'ye girmekten alıkoydu ve yalnız resulü ile müminleri oraya hâkim kıldı." Her iki söz de aynı noktaya işaret eder: Bu şehre kimin, nasıl gireceği insanların hesabıyla belirlenmemiştir. Hudeybiye'den fethe uzanan süreci Mekke'nin fethi yazımızda anlattık.


Umre Yolcusu Bu Olayı Mekke'de Nerede Hatırlar?

Özet: Olaydan kalan bir yapı yoktur; hatırası Kâbe'nin kendisinde, Cennetü'l-Muallâ'da ve Mina yolundadır.

Fil Vakası'ndan geriye ziyaret edilecek bir anıt ya da müze kalmamıştır; bu yazıda da böyle bir ziyaret yeri tarif etmiyoruz. Olayın hatırası üç yerde yaşar.

İlki Kâbe'nin kendisidir. Tavaf eden herkes, bir zamanlar savunacak ordusu olmadığı hâlde ayakta kalan binanın çevresinde döner. Mescid-i Haram'ın bugünkü hâliyle o günkü küçük avlu arasındaki farkı düşünmek, Abdülmuttalib'in "onu sahibi korur" sözünü daha anlaşılır kılar.

İkincisi Cennetü'l-Muallâ'dır. TDV'ye göre Abdülmuttalib bu kabristana, büyük dedesi Kusay'ın yanına defnedilmiştir. Kabristanın yerini, ziyaret düzenini ve orada kimlerin yattığını Mekke'de gezilecek yerler rehberimizde anlattık.

Üçüncüsü Mina ile Müzdelife arasındaki yoldur. Hac yapanlar Muhassir vadisinden durmadan geçer. Mekke'nin şehir olarak nerede durduğunu ve çevresindeki mesafeleri Mekke ve Medine nerede yazımızda haritayla gösterdik.

Mekke'ye gitmeden önce bu tür olayları okumak, tavafta ve Harem'de geçirilen vakti zenginleştirir. Yola çıkmayı düşünüyorsanız güncel tarih ve programlar için umre turları ve fiyatları sayfamıza, ibadetin adımları için umre nedir rehberimize bakabilirsiniz.


Sık Sorulan Sorular

Fil Vakası hangi sûrede anlatılır?

Kur'an-ı Kerim'in 105. sûresi olan Fîl sûresinde anlatılır. Sûre Mekke döneminde inmiştir ve beş âyettir; adını ilk âyette geçen "fîl" kelimesinden alır. Sûrede Ebrehe'nin ya da Mekke'nin adı geçmez; saldırganlar "ashâbü'l-fîl" (fil sahipleri) diye anılır.

Fil Vakası Peygamberimizin doğumundan kaç gün önce oldu?

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre yaygın kabul, olayın Hz. Peygamber'in doğumundan elli gün, elli beş gün ya da üç ay önce gerçekleştiğidir. Aynı madde, doğumu olaydan on üç ile kırk yıl sonrasına koyan rivayetlerin de bulunduğunu kaydeder; yani kesin bir gün sayısı yoktur.

Ebrehe'nin filinin adı nedir?

Kaynaklarda filin adı Mahmûd olarak geçer. TDV, bu adın "mamut" kelimesinden bozularak Arapça kaynaklara girmiş olabileceği yolundaki görüşü Muhammed Hamîdullah'tan aktarır. Kaynakların çoğu orduda tek fil bulunduğunu söyler; sekiz, on iki, on üç ve bin diyen rivayetler de vardır.

Fil Vakası zamanında Mekke'nin lideri kimdi?

Kureyş'in reisi, Hz. Peygamber'in dedesi Abdülmuttalib'di. Ebrehe'nin elçisi ona gönderilmiş, ordugâhtaki görüşmeyi o yapmış ve halka şehri boşaltıp dağlara çekilmelerini o emretmiştir.

Ebâbil kuşu bugün yaşayan bir kuş türü mü?

Türkçede "ebabil" adı günümüzde bir kuş türü için de kullanılır; ancak bu adlandırma âyetteki kelimeyle aynı şey değildir. Diyanet'in Kur'an Yolu tefsirine göre âyetteki "ebâbîl" kelimesi "sürü sürü" anlamındadır ve bir kuş türünün adı olduğu görüşü ikna edici görünmemektedir. TDV'nin aktardığı rivayetlerde bu kuşların yalnız Fil Vakası'nda görüldüğü söylenir.

Ebrehe'nin kilisesi neredeydi, bugün duruyor mu?

Kulleys (Kalîs) adlı katedral Yemen'in San'a şehrindeydi. TDV, şarkiyatçı Rudolf Strothmann'ın bir görüşünü aktarır: Şehrin ortasındaki San'a Ulucamii, bu katedralin camiye çevrilmiş şekli olabilir. Bu bir görüştür; madde bunu kesin bilgi olarak sunmaz.

Ebrehe Fil Vakası'nda öldü mü?

Hayır, olay yerinde ölmedi. TDV'ye göre canını zor kurtardı, kurtulabilen askerleriyle birlikte yaralı olarak Yemen'e döndü ve kısa bir süre sonra, 570 veya 571 yılında öldü. Yerine oğulları Yeksûm ve Mesrûk geçti.

Mekkeliler Ebrehe'ye karşı savaştı mı?

Hayır. Yolda Yemenli Zûnefer ve Has'am kabilesi direndi ve yenildi; Mekke'de ise çatışma olmadı. Abdülmuttalib halka şehrin dışına, dağlara ve vadilere çekilmelerini emretti. Diyanet tefsiri, Mekke halkının düşmana karşı koyma imkânı bulamadığını ve olaydan zarar görmeden kurtulduğunu belirtir.


Son Söz

Fil Vakası, kaynakların tarihinde anlaşamadığı ama sonucunda birleştiği bir olaydır: Yemen'den gelen ordu Kâbe'ye ulaşamadı, Mekke halkı zarar görmedi ve o yıl Araplar arasında "Fil Yılı" diye anıldı. Olayın ayrıntılarında rivayetler çeşitlenir; filin sayısı, kuşların rengi, sebebin hangisi olduğu tartışılır. Kur'an ise yalnızca beş âyetle özünü söyler ve ayrıntıya girmez. Biz de bu yazıda kaynağın söylediğini söylediği kadarıyla aktarmaya, rivayeti rivayet, görüşü görüş olarak göstermeye çalıştık.

Kâbe'nin başından geçenleri sırasıyla okumak isterseniz Kâbe nedir ve Mekke'nin fethi yazılarımızla devam edebilirsiniz.

Kâbe'yi tavaf ederken hatırlanacak söz belki de Abdülmuttalib'in sözüdür: Onun bir sahibi var.

Kaynaklar

  • Mustafa Fayda, "Fil Vak'ası", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 13, İstanbul 1996 (islamansiklopedisi.org.tr/fil-vakasi, 11 Kasım 2026'da okundu).

  • Ahmet Lütfi Kazancı, "Ebrehe", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1994 (islamansiklopedisi.org.tr/ebrehe).

  • Mustafa Çağrıcı, "Fîl Sûresi", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1996 (islamansiklopedisi.org.tr/fil-suresi).

  • H. Ahmet Sezikli, "Abdülmuttalib", TDV İslâm Ansiklopedisi, 1988 (islamansiklopedisi.org.tr/abdulmuttalib).

  • TDV İslâm Ansiklopedisi, "Siccîl", "Mina" ve "Müzdelife" maddeleri.

  • Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur'an-ı Kerim Portalı, Kur'an Yolu meali ve tefsiri, Fîl sûresi 1-5. âyetler (kuran.diyanet.gov.tr, 11 Kasım 2026'da okundu).

← Tüm YazılarUmre Programlarını İncele