Mekke'nin Fethi yazısı kapak görseli

Umre yolcusu Mescid-i Haram'a girip Kâbe'yi ilk kez gördüğünde, aslında on dört asır önce bir Ramazan günü yaşanmış bir olayın sonucunu görür. O gün Kâbe'nin içinde ve çevresinde yüzlerce put duruyordu; aynı gün bunlar temizlendi, Kâbe'nin içinde namaz kılındı ve Bilâl-i Habeşî Kâbe'nin damına çıkıp ezan okudu. İslam tarihinde bu güne Mekke'nin fethi denir. Bu yazıda fethin hangi tarihte olduğunu, Hudeybiye Antlaşması'nın nasıl bozulduğunu, on bin kişilik ordunun şehre nasıl girdiğini, Kâbe'de neler yaşandığını, ilan edilen genel affı ve fethin sonuçlarını anlatıyoruz. Tarih bilgilerini TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Mekke" maddesinin fetih bölümünden ve ilgili maddelerden, âyetleri Diyanet'in Kur'an platformundaki Diyanet Vakfı mealinden, hadisleri ise Diyanet'in Hadislerle İslâm eserinden ve Buhârî'nin Sahîh'inden aldık.

Kısa cevap: Mekke'nin fethi, TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre genel kabul gören tarihle hicretin 8. yılında, 20 Ramazan'da (11 Ocak 630) gerçekleşti. Sebebi, Kureyş'in desteklediği Benî Bekir kabilesinin Müslümanların müttefiki Huzâa'ya baskın yapmasıyla Hudeybiye Antlaşması'nın bozulmasıdır. Hz. Peygamber 13 Ramazan'da Medine'den çıktı; yol boyunca katılanlarla 10.000 kişiyi bulan ordu şehre dört koldan girdi. Tek ciddi direniş Hâlid b. Velîd'in girdiği güney kolunda oldu. Şehre girişin ardından genel af ilan edildi, Kâbe putlardan temizlendi, anahtarı yeniden Osman b. Talha'ya verildi. Mekke halkı biat etti ve serbest bırakılan bu kişilere "tulekâ" dendi.

İlgili rehberler: Kâbe Nedir? · Mescid-i Haram · Mekke'de Gezilecek Yerler · Ramazan Umresi


Mekke'nin Fethi Ne Zaman Oldu? Hicri ve Miladi Tarih

Özet: Kaynakların genel kabulüyle 20 Ramazan 8, yani 11 Ocak 630. Giriş günü hakkında farklı rivayetler vardır.

TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Mekke" maddesi, Hz. Peygamber'in Mekke'ye hangi gün girdiği konusunda farklı rivayetler bulunduğunu açıkça belirtir; bununla birlikte fethin 20 Ramazan 8'de (11 Ocak 630) gerçekleştiğinin genel olarak kabul edildiğini yazar ve bu bilgiyi Vâkıdî, İbn Sa'd ve Halîfe b. Hayyât gibi erken dönem siyer ve tarih yazarlarına dayandırır. Aynı madde, İslam ordusunun Medine'den 13 Ramazan 8'de (4 Ocak 630) yola çıktığını kaydeder. Yani Medine'den Mekke'ye yürüyüş bir haftalık bir süreçtir.

"Mekke'nin fethi hicretin kaçıncı yılında oldu?" sorusunun cevabı bu yüzden 8. yıldır. Hicretten Mekke'nin fethine kadar geçen sekiz yılın içinde Bedir, Uhud ve Hendek gazveleri ile Hudeybiye Antlaşması vardır. TDV'nin özetlediği çizgide Bedir'de uğradıkları yenilgi Mekkeli müşriklerin otoritesini sarsmış, Uhud'daki üstünlükleri sonuç vermemiş, Hendek'te son büyük hamleleri de boşa çıkmıştır. Hudeybiye'de ise Kureyş, Medine'deki İslam devletini fiilen tanımak zorunda kalmıştır. Bu savaşların ayrıntısını Bedir ve Uhud Şehitliği yazılarımızda anlattık.

Fethin miladi karşılığı sabit, hicri karşılığı ise her yıl farklı bir güne düşer. Sebebi şudur: hicri takvim Ay yılına göre hesaplanır ve bir yılı 354 ya da 355 gündür; miladi takvimden her yıl yaklaşık 10–11 gün kısadır. Bu yüzden 20 Ramazan her yıl miladi takvimde öne kayar. Fethin hicri yıl dönümü Ramazan'ın son on gününe denk gelir; miladi yıl dönümü olarak ise kaynakların verdiği tarih 11 Ocak'tır.

Hicri tarih

Miladi karşılığı

Olay

Zilkade 6 başı

Mart 628

Umre için yola çıkan Müslümanlar Hudeybiye'de durduruluyor, antlaşma imzalanıyor

8. yıl (tarihi kaynakta yok)

—

Benî Bekir'in Huzâa'ya gece baskını; antlaşma bozuluyor

13 Ramazan 8

4 Ocak 630

Ordu Medine'den çıkıyor

20 Ramazan 8

11 Ocak 630

Mekke'nin fethi (genel kabul)

6 Şevval 8

27 Ocak 630

Fetihten 17 gün sonra 12.000 kişiyle Huneyn'e çıkış

11 Şevval 8

1 Şubat 630

Huneyn Gazvesi

9. yıl

631

Müşriklerin Mescid-i Haram'a yaklaşamayacağı âyetle bildiriliyor (Tevbe 9/28)

10. yıl

632

Hz. Peygamber'in öncülüğündeki hacca yalnız Müslümanlar katılıyor

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mekke", "Hudeybiye Antlaşması" ve "Huneyn Gazvesi" maddeleri. Baskının günü kaynaklarımızda verilmediği için tabloda boş bıraktık.


Fethin Sebebi: Hudeybiye Antlaşması Nasıl Bozuldu?

Özet: Fethin yolu, iki yıl önce umre için çıkılan bir yolculukla başlar. Antlaşmayı Müslümanlar değil, Kureyş'in desteklediği bir kabile bozdu.

Mekke'nin fethini anlamak için önce bir umre yolculuğunu bilmek gerekir. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Hudeybiye Antlaşması" maddesine göre Hz. Peygamber, hicretin 6. yılının Zilkade ayı başında (Mart 628) gördüğü bir rüya üzerine 1400–1500 Müslümanla umre yapmak için Medine'den yola çıktı. Müslümanlar umreye niyet edip ihrama girmişti, yanlarında yetmiş kurbanlık deve vardı ve barışçı bir amaç taşıdıkları için silahlı değillerdi. Mekke'nin yaklaşık 17 km batısındaki Hudeybiye'ye vardıklarında Hz. Peygamber'in Kasvâ adlı devesi çöktü. Aynı maddenin aktardığına göre Resûlullah, devenin böyle bir huyu olmadığını, onu şehre girmekten alıkoyanın, bir zamanlar fili Mekke'ye girmekten men eden Allah olduğunu söyledi.

Kureyş Müslümanları şehre sokmadı ve görüşmeler sonunda bir antlaşma imzalandı. TDV'nin saydığı hükümlerden ikisi fetih açısından belirleyicidir: barış on yıl sürecek ve bu şartlara iki tarafın dışında, onlarla müttefik olan kabileler de uyacaktı. Müslümanlar o yıl umreyi yapamadan, kurbanlarını Hudeybiye'de kesip ihramdan çıktılar ve Medine'ye döndüler. Hudeybiye bugün de umre yolcusunun bildiği bir yerdir: TDV'ye göre Harem sınırını gösteren işaretlerden biri buradadır, Mekke'de bulunanların ihrama girdiği yerlerden biridir ve zamanla Şümeysî adıyla anılmıştır. Mekke içinden ihrama girilen yerleri bir umrede kaç umre yapılır yazımızda anlattık.

Antlaşmayı bozan olay, Câhiliye döneminden beri birbirine kan davalı iki kabile arasında yaşandı. TDV'nin "Mekke" maddesine göre Hudeybiye Antlaşması bu kan davasını da ortadan kaldırmıştı; ancak Kureyş'in desteğini alan Benî Bekir, Müslümanların müttefiki Huzâa'ya gece baskını düzenledi ve kabilenin reisi Kâ'b b. Amr ile bazı Huzâalıları öldürdü. Huzâa, Medine'ye bir heyet gönderdi.

Hz. Peygamber hemen savaş açmadı. Kureyşlilere bir mektup göndererek ya Benî Bekir'le ittifaktan vazgeçmelerini ya da öldürülen Huzâalıların diyetini ödemelerini istedi; aksi hâlde antlaşma bozulmuş sayılacak ve kendileriyle savaşılacaktı. Kureyş iki teklifi de reddetti, ama antlaşmayı yenilemek için reisi Ebû Süfyân'ı Medine'ye gönderdi. TDV'nin "Ebû Süfyân" maddesine göre Ebû Süfyân, Hz. Peygamber'in hanımı olan kendi kızı Ümmü Habîbe dahil Medine'de kimseden ilgi görmedi ve bu, Kureyş içindeki itibarını sarstı. Girişim sonuçsuz kaldı.


Hazırlık ve Yürüyüş: Gizlilik, Hâtıb'ın Mektubu, 10.000 Kişilik Ordu

Özet: Sefer gizli hazırlandı; amaç kan dökmeden şehri teslim almaktı. Ordu Merrüzzahrân'a gelene kadar Kureyş'in haberi olmadı.

TDV'nin "Mekke" maddesi hazırlığın iki amacını açıkça yazar: kan dökmemek ve düşmanı hazırlıksız yakalamak. Hz. Peygamber gideceği yeri gizli tuttu; Müslüman kabilelere haber gönderip Medine'de toplanmalarını, bir kısmının da ordunun gerçek gücü anlaşılmasın diye yol boyunca katılmasını istedi. Medine'den çıkış yasaklandı, Medine–Mekke arasındaki önemli geçitlere nöbetçiler konuldu. Kureyş'i şaşırtmak için Mekke–Medine yolu üzerindeki Batn-ı İdam'a Ebû Katâde el-Ensârî komutasında bir keşif birliği gönderildi. Medine'de idari işler için Ebû Rühm, imamet için İbn Ümmü Mektûm vekil bırakıldı.

Bu gizliliği bozabilecek tek olay bir mektuptu. TDV'nin "Hâtıb b. Ebû Beltea" maddesine göre Bedir'e katılmış sahabilerden Hâtıb, Kureyşli olmadığı için Mekke'de kalan akrabalarını koruyacak kimsesi bulunmamasından endişe etti ve hazırlığı Kureyş'in ileri gelenlerine bildiren bir mektup yazarak bir kadınla gönderdi. Olayı vahiy yoluyla öğrenen Hz. Peygamber; Hz. Ali, Zübeyr b. Avvâm ve Mikdâd b. Amr'ı görevlendirdi; mektup Mekke–Medine yolunda ele geçirildi (Buhârî, "Meğâzî", 46). Hâtıb'ın gerekçesini dinleyen Hz. Peygamber'in tavrı, siyer kitaplarında bu olayın en çok anlatılan yanıdır; ayrıntısı TDV maddesinde okunabilir.

Ordu 13 Ramazan'da yola çıktı. TDV'nin kaydettiği ilginç bir ayrıntı, Medinelilerin mîkatı olan Zülhuleyfe'de ihrama girilmemesidir: Hz. Peygamber burada ihrama girmeyerek seferin nereye yapılacağı konusundaki gizliliği sürdürdü. (Mîkat yerlerini ve ihram kurallarını İhram Nedir? yazımızda anlattık.) Yol boyunca katılanlarla birlikte 10.000 kişiye ulaşan ordu, Mekke'ye yakın Merrüzzahrân'da konaklayana kadar Kureyş seferden haberdar olmadı.


Mekke'ye Giriş: Dört Kol, Tek Direniş ve Eman

Özet: Ebû Süfyân'ın Müslüman olmasıyla şehir fiilen teslim oldu. Ordu dört koldan girdi; çatışma yalnız güneyde yaşandı.

Ordunun büyüklüğü karşısında paniğe kapılan Kureyş, yine Ebû Süfyân'ı gönderdi. TDV'ye göre Ebû Süfyân başkanlığındaki heyet, Hz. Peygamber'in karargâhından İslam'ı kabul etmiş olarak döndü. Ebû Süfyân Kâbe'nin avlusunda Mekkelilere Müslüman olduğunu, teslim olmaktan başka çareleri kalmadığını söyledi ve onlara Mescid-i Haram'a ya da kendi evine sığınmalarını tavsiye etti. TDV bu konuşmayı "bir bakıma Mekke'nin teslimi" diye niteler.

Hz. Peygamber eman yerlerini de belirledi: Mescid-i Haram'a, Ebû Süfyân'ın evine ve kendi evine sığınanlar ile silahını bırakanlar güvendeydi. TDV, Ebû Süfyân'ın yanı sıra Ümmü Hânî, Hakîm b. Hizâm, Ebû Ruveyhâ ve Büdeyl b. Verkā gibi Mekkelilerin evine sığınanlara da himaye hakkı verildiğini, bununla hem bu kişilerin onurlandırıldığını hem de gönüllerinin İslam'a ısındırılmak istendiğini yazar.

Komutanlara verilen emir açıktı: mecbur kalmadıkça savaşmayacaklar, kaçanları izlemeyecekler, yaralı ve esirleri öldürmeyecekler ve Safâ tepesinde Hz. Peygamber'le buluşacaklardı. Şehre dört koldan girildi:

Kol

Komutan

Giriş yönü

Ne oldu?

Sağ kol

Hâlid b. Velîd

Güney (Lît)

Fetihteki tek direniş: Safvân b. Ümeyye komutasındaki birlik Handeme dağının eteklerinde dağıtıldı

Ensar birliği

Sa'd b. Ubâde

Batı

Çatışmasız giriş

Sol kol (muhacirler)

Zübeyr b. Avvâm

Kuzey

Çatışmasız giriş

Merkez

Hz. Peygamber

Kuzeybatı (Ezâhir yolu)

Hacûn'da konaklandı, birlikler Safâ'da buluştu

Kaynak: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mekke" maddesi (Vâkıdî, İbn Hişâm ve Taberî'ye dayanarak).

Güneydeki çatışmanın bilançosunu TDV kaynaklara göre iki farklı rakamla verir: Mekkelilerden 12 ya da 28 kişi öldü; Müslümanlardan iki ya da üç kişi (Hubeyş b. Hâlid, Kürz b. Câbir ve Seleme b. Mîlâ' el-Cühenî) şehit oldu. Hâlid b. Velîd'in Hazvere çarşısına kadar kovaladığı kuvvetlerden kurtulanlar evlerine kapanarak ya da silahlarını bırakarak eman aldı. On bin kişilik bir ordunun bir şehre girdiği bir günde kayıpların bu kadar az olması, baştan beri hedeflenen sonucun, yani kan dökülmeden teslimin büyük ölçüde gerçekleştiğini gösterir.

Hz. Peygamber'in çadırını kurduğu Hacûn, bugün Cennetü'l-Muallâ mezarlığının bulunduğu bölgenin eski adıdır; birliklerin buluştuğu Safâ ise bugün her umre yolcusunun sa'ye başladığı tepedir. İki yeri de Mekke'de gezilecek yerler ve Safa ile Merve yazılarımızda anlattık.


Kâbe'de Neler Oldu? Putlar, Namaz, Ezan ve Anahtar

Özet: Kâbe çevresindeki 360 put temizlendi, Kâbe'nin içinde namaz kılındı, Bilâl Kâbe'nin damında ezan okudu ve anahtar yeniden eski sahibine verildi.

Fethin en çok bilinen sahnesi Kâbe'nin putlardan temizlenmesidir. TDV'nin "Mekke" maddesi fetih öncesi şehrin dinî durumunu şöyle anlatır: Kâbe ve çevresinde sayıları 360'a ulaşan putlar vardı, evlerin çoğunda da put bulunuyordu. Buhârî'nin Sahîh'inde Abdullah b. Mes'ûd'dan gelen rivayet, o anı şöyle aktarır: Hz. Peygamber fetih günü Mekke'ye girdiğinde Kâbe'nin çevresinde 360 put vardı; elindeki bir değnekle onlara dokunuyor ve bâtılın yıkıldığını bildiren âyetleri okuyordu (Buhârî, "Meğâzî", 48). Okunan âyetlerden biri İsrâ sûresinin 81. âyetidir:

"Yine de ki: Hak geldi; bâtıl yıkılıp gitti. Zaten bâtıl yıkılmaya mahkumdur." (İsrâ 17/81, Diyanet Vakfı meali)

Putların en büyüğü Hübel'di. TDV'nin "Hübel" maddesine göre kırmızı akikten insan biçiminde yapılmış, sağ kolu kırık olduğu için sonradan altın bir kol takılmış bir puttu ve Kâbe'nin içinde duruyordu. Önünde yolculuk, ticaret, evlilik, diyet gibi kararlarda çekilen yedi fal oku bulunurdu. Uhud Savaşı'nın sonunda Ebû Süfyân'ın "Şanın yücedir Hübel!" diye seslendiği, Hz. Peygamber'in ise Hz. Ömer'e "Allah en büyük, en yücedir" diye cevap vermesini söylediği put budur. TDV, Hübel'in Mekke'nin fethi sırasında diğer putlarla birlikte kırılarak ortadan kaldırıldığını kaydeder.

Temizliğin ardından Kâbe'nin içinde ibadet edildi. TDV'nin "Mekke" maddesine göre Kâbe ve çevresi şirk alametlerinden temizlendikten sonra Hz. Peygamber Kâbe'nin içinde iki rekât namaz kıldı ve Bilâl-i Habeşî'ye Kâbe'nin damına çıkıp ezan okumasını emretti. "Osman b. Talha" maddesi aynı sahneyi biraz daha ayrıntılı verir: Hz. Peygamber Kâbe'yi tavaf etti, kapıyı Osman b. Talha'ya açtırdı, içerideki resim ve heykelleri temizletip namaz kıldı. Kâbe'nin içini ve bugün kimlerin içeri girebildiğini Kâbe Nedir? yazımızda anlattık.

Kâbe'nin anahtarı fetih günü kime verildi?

Kâbe'nin anahtarının hikâyesi fetihten yıllar önce başlar. TDV'nin "Osman b. Talha" maddesine göre Osman, Kusay'dan beri Kâbe'nin bakımı, kapısı ve anahtarlarının korunması görevini (hicâbe) yürüten Abdüddâroğulları'ndandı. İslam'a davetin ilk yıllarında Hz. Peygamber'e şiddetle karşı çıkmıştı. Bir gün Mekke'de karşılaştıklarında Hz. Peygamber ona ileride Kâbe'nin anahtarlarına kendisinin sahip olacağını ve onları dilediğine vereceğini söyledi. Osman b. Talha fetihten kısa süre önce Müslüman oldu ve fethe katıldı.

Fetih günü namazdan sonra dışarı çıkıldığında Hz. Abbas ve Hz. Ali anahtarların kendilerine verilmesini istedi. TDV'nin İbn Sa'd ve Ezrakī'ye dayanarak aktardığına göre Hz. Peygamber, Osman b. Talha'ya dönüp yıllar önceki o konuşmayı hatırlattı ve Kâbe'nin anahtarlarını ona ve amcasının oğlu Şeybe b. Osman'a verdi; anahtarların kıyamete kadar onlarda kalacağını söyledi. "Mekke" maddesi de fetih konuşmasında Câhiliye'den kalan görevlerin hicâbe (Kâbe'nin anahtar ve kapı hizmeti) ve sikāye (hacılara su dağıtma) dışında kaldırıldığını, bu iki görevin de yeniden düzenlenerek Osman b. Talha'ya ve Hz. Abbas'a verildiğini yazar. Anahtarın bugün kimde olduğunu Kâbe Nedir yazımızın SSS bölümünde, Kâbe'nin bugünkü kapılarını ve Mescid-i Haram'ın kuzeyindeki Fetih Kapısı'nı ise Kâbe Kapıları yazımızda anlattık.


Fetih Günü Hutbesi: "Bu Belde Haremdir"

Özet: Hz. Peygamber fetih günü Mekke'nin harem olduğunu ve bu statünün süreceğini ilan etti. Umre yolcusunun bugün uyduğu Harem kuralları bu ilanın devamıdır.

TDV'ye göre Hz. Peygamber Mescid-i Haram'a gidip Kâbe'yi tavaf ettikten sonra yaptığı konuşmada Mekke'nin harem olduğunu ve bu statüsünün devam edeceğini vurguladı, genel affı ilan etti. Diyanet'in Hadislerle İslâm eserinin 7. cildinin 137. sayfasında fetih gününe ait üç rivayet yan yana verilir:

  • Kâbe'nin merdiveninde yapılan hamd: İbn Ömer'in naklettiğine göre Hz. Peygamber fetih günü Kâbe'nin merdiveni üzerinde ayakta durarak Allah'a hamd etti ve vaadini yerine getiren, kuluna yardım eden ve düşman topluluklarını tek başına yenilgiye uğratan Allah'a hamd olsun dedi (İbn Mâce, "Diyât", 5).

  • Mekke'nin dokunulmazlığı: İbn Abbâs'ın naklettiğine göre Hz. Peygamber fetih günü bu beldenin harem olduğunu, Allah'ın onu harem kıldığını, burada savaşmanın kendisinden önce kimseye helal olmadığını, kendisine de yalnızca bir günün bir bölümünde helal kılındığını bildirdi (Nesâî, "Menâsikü'l-hac", 111).

  • Hicretin sona ermesi: "Fetihten sonra hicret yoktur; ancak cihad ve niyet vardır" (Buhârî, "Cihâd", 1). TDV, Mekke'nin fethiyle Medine'ye hicretin bir zorunluluk olmaktan çıktığını bu sözle açıklar.

Bu konuşmanın umre yolcusu için somut bir karşılığı vardır. Harem bölgesinde av yasağı, ağaç ve bitki koruma gibi kurallar, Mekke'nin "harem" yani dokunulmaz belde olmasından gelir. TDV'nin "Mekke" maddesine göre Hz. Peygamber fetihten sonra Temîm b. Esîd'i Harem'in sınır taşlarını onarıp yenilemekle görevlendirdi. Bugün Mescid-i Haram'a girerken uyulan edepler ve Mescid-i Haram'ın bölümleri ayrı yazımızın konusu.


Genel Af, "Tulekâ" ve Affın Dışında Kalanlar

Özet: Yıllarca Müslümanlara düşmanlık eden şehir genel afla serbest bırakıldı. Ev ve araziler dağıtılmadı. Affın dışında bırakılanlar on kadar kişiydi.

Fethin en çok vurgulanan sonucu, şehre verilen genel aftır. TDV'ye göre Hz. Peygamber, Mescid-i Haram'a, belirtilen kişilerin evlerine ve kendi evine sığınanlar ile silahını bırakanların güvende olduğunu, esir alınanların öldürülmeyeceğini ve hiç kimsenin takibata uğramayacağını bildirdi. Mekkeliler Hz. Peygamber'e biat ederek Müslüman oldu. Kendilerine esir muamelesi yapılmayıp serbest bırakılan bu kişilere "tulekâ", yani "serbest bırakılanlar" denildi. "Mekke'nin fethinden sonra Müslüman olanlara ne denir?" sorusunun cevabı budur.

Affın dışında bırakılanlar da vardı. TDV, Hz. Peygamber'e ve Müslümanlara karşı düşmanlıklarıyla tanınan ve "demi heder edilenler" diye anılan on kadar kişinin genel affın dışında tutulduğunu yazar. Bunlardan yakalanan üç kişi öldürüldü; İkrime b. Ebû Cehil gibi bir kısmı Mekke'den kaçtı, bir kısmı da sonradan affedildi. İnternette bu kişilerin isim listeleri dolaşıyor; ancak sayılar ve isimler rivayetlere göre değiştiği ve TDV maddesi listeyi vermediği için biz burada isim listesi vermiyoruz.

Affın bir başka boyutu mülkle ilgilidir. TDV'ye göre Mekke'nin evleri ve arazisi savaşan gaziler arasında dağıtılmadı, sahiplerinde bırakıldı. Muhacirlerin, yani yıllar önce yurtlarından çıkarılan Müslümanların evleri bile onları çıkaranların elinde kaldı. Hz. Peygamber de bu kurala kendinden başladı: Kendi evinde kalması teklif edildiğinde, hicretten sonra henüz Müslüman olmayan amcasının oğlu Akīl b. Ebû Tâlib'in evini sattığını hatırlatarak "Akīl bize ev mi bıraktı?" diye sordu. Şehrin fatihi olduğu hâlde evini geri almadı ve Mekke'de kaldığı sürece Hacûn'da kurulan çadırda kaldı.

Mekke savaşla mı, barışla mı fethedildi?

Bu soru fıkıh kitaplarında da tartışılır, çünkü cevabı Mekke arazisinin hukuki durumunu belirler. TDV üç görüşü şöyle özetler:

Görüş

Ne diyor?

TDV'nin gösterdiği kaynak

Barış yoluyla

Verilen eman ve genel af aynı zamanda bir barış antlaşmasıdır; bu yüzden ev ve araziler dağıtılmadı

Nevevî, İbn Kayyim el-Cevziyye, Azîmâbâdî

Karma

Hâlid b. Velîd'in çatıştığı aşağı taraf savaşla, yukarı taraf barışla alındı (erken dönem kaynaklarında yok)

Makrîzî

Genel kabul

Şehir savaşla fethedildi; ancak Hz. Peygamber'in tasarrufuyla arazi taksim edilmedi ve halk eman verilerek serbest bırakıldı

Müsned, Ebû Yûsuf, İbn Sa'd, Taberî


Kur'an'da Mekke'nin Fethi

Özet: Fetih sûresi Hudeybiye'yi ve fethin müjdesini, Nasr sûresi ise fetihten sonra insanların bölük bölük İslam'a girişini anlatır.

Diyanet'in Kur'an platformundaki sûre tanıtımına göre Fetih sûresi Medine döneminde inmiştir, 29 âyettir ve başlıca Hudeybiye Antlaşması'nı ve Mekke'nin fethedileceği müjdesini konu edinir. Sûre şu âyetle başlar:

"Biz sana doğrusu apaçık bir fetih ihsan ettik." (Fetih 48/1, Diyanet Vakfı meali)

"Andolsun ki Allah, elçisinin rüyasını doğru çıkardı. Allah dilerse siz güven içinde başlarınızı tıraş etmiş ve kısaltmış olarak, korkmadan Mescid-i Haram'a gireceksiniz. Allah sizin bilmediğinizi bilir. İşte bundan önce size yakın bir fetih verdi." (Fetih 48/27, Diyanet Vakfı meali)

27. âyetteki rüya, Hz. Peygamber'i Hudeybiye yolculuğuna çıkaran rüyadır; "başlarınızı tıraş etmiş ve kısaltmış olarak" ifadesi umrenin ihramdan çıkış adımına işaret eder. Bu âyeti, umreyle ilgili diğer âyet ve hadislerle birlikte umre ile ilgili ayet ve hadisler yazımızda ele aldık.

TDV'nin "Mekke" maddesi, Nasr sûresinde geçen "feth" kelimesinin de Mekke'nin fethine işaret ettiğinin ileri sürüldüğünü kaydeder:

"Allah'ın yardımı ve zaferi gelip de insanların bölük bölük Allah'ın dinine girmekte olduklarını gördüğün vakit Rabbine hamdederek O'nu tesbih et ve O'ndan mağfiret dile. Çünkü O, tevbeleri çok kabul edendir." (Nasr 110/1-3, Diyanet Vakfı meali)

Aynı madde Hadîd sûresinin 10. âyetindeki "feth" kelimesinin de Mekke'nin fethine delalet ettiğini, İbrâhîm sûresinin 13–14. âyetlerinde ise Müslümanların Mekke'ye döneceği müjdesinin bulunduğunu belirtir. İbn Abbas, "feth" kelimesinin "açmak" anlamından hareketle Mekke'nin fethine "fethu'l-fütûh" (fetihlerin fethi) adını vermiştir. TDV'nin açıklamasına göre bu fetih yalnızca bir şehrin alınması değil, Mescid-i Haram'ın ve Kâbe'nin kontrolü ve İslam'ın kapısının bütün insanlığa açılması anlamına gelir; bu yüzden İslam fetihlerinin başlangıcı kabul edilir.


Fetihten Sonra: Huneyn, Taif ve Yeni Mekke

Özet: Fetihten 17 gün sonra Huneyn seferi başladı. Mekke'ye vali atandı, Kur'an öğretmeni görevlendirildi, iki yıl sonra hacca yalnız Müslümanlar geldi.

Mekke'nin fethi Arap yarımadasındaki dengeleri bir anda değiştirdi. TDV'nin "Huneyn Gazvesi" maddesine göre fetihten sonra Hz. Peygamber'in Taif yolu üzerindeki Nahle'de bulunan Uzzâ heykelini yıktırması, Taif'te yaşayan Sakīf kabilesini de telaşlandırdı; Sakīfliler, Evtâs'ta toplanan Hevâzin kabilesine katıldı. Hz. Peygamber fetihten 17 gün sonra, 6 Şevval 8'de (27 Ocak 630) 12.000 kişiyle yola çıktı. Bunların 10.000'i fetih için Medine'den gelenler, 2.000'i Mekkelilerdi. Aynı madde, Hz. Peygamber'in bu sefer için henüz Müslüman olmayan Safvân b. Ümeyye'den 100 zırh ve silah ödünç aldığını, savaştan sonra da iade ettiğini kaydeder.

Huneyn Savaşı 11 Şevval 8'de (1 Şubat 630) başladı. Pusuya düşen ordunun önce dağılıp sonra toparlanması, Kur'an'da Tevbe sûresinin 25. âyetinde anılır; âyet, sayılarının çokluğuyla övünenlere bu çokluğun fayda vermediğini hatırlatır. Savaştan sonra ganimetlerle birlikte Mekke'nin yaklaşık 15 km kuzeyindeki Ci'râne'ye gelindi, ardından Taif kuşatıldı. Taif'i ve kuşatmayı Taif yazımızda, Ci'râne'nin umre ile ilgisini ise Bir Umrede Kaç Umre Yapılır yazımızda anlattık.

Şehrin yönetimi de yeniden kuruldu. TDV'ye göre Hz. Peygamber Câhiliye devrinin kurumlarını kaldırdı; Attâb b. Esîd'i Mekke valiliğine getirdi, Saîd b. Saîd'i çarşıyı denetlemekle görevlendirdi, Muâz b. Cebel'e de yeni Müslüman olan Mekkelilere Kur'an'ı ve dinin esaslarını öğretme ve imamet görevini verdi. Attâb b. Esîd, TDV'nin "Mekke Emirliği" bölümüne göre şehrin ilk emiridir. Hz. Peygamber muhacirlerle birlikte Medine'ye döndü. Hicretin 9. yılında (631) müşriklerin Mescid-i Haram'a yaklaşamayacakları âyetle bildirildi (Tevbe 9/28); 10. yılda (632) Hz. Peygamber'in öncülüğündeki hacca yalnızca Müslümanlar katıldı.


Umre Yolcusu İçin Mekke'nin Fethi: Bugün Nereler Görülür?

Özet: Fethin geçtiği yerlerin bir kısmı umre yolcusunun her gün gördüğü yerlerdir; bir kısmı ise şehrin yenilenmesiyle değişmiştir.

Mekke'nin fethi, umre yolcusunun Mekke'de dolaştığı yerlerle iç içedir. Kâbe'yi tavaf eden, Safâ'da sa'ye başlayan, Cennetü'l-Muallâ'yı ziyaret eden her yolcu, fethin geçtiği mekânlardan geçer:

  • Kâbe: Putların temizlendiği, içinde iki rekât namaz kılınan, damında ilk ezanın okunduğu yapı. Anahtarı fetih günü verildiği aileden devam eder (Kâbe Nedir?).

  • Safâ tepesi: Dört kolun buluşma noktası; bugün Mescid-i Haram'ın içinde, sa'yin başladığı yer.

  • Hacûn / Cennetü'l-Muallâ bölgesi: Hz. Peygamber'in fetih boyunca kaldığı çadırın kurulduğu yer.

  • Hudeybiye (Şümeysî): Fethin yolunu açan antlaşmanın imzalandığı yer; TDV'ye göre Harem sınırı işaretlerinden biri ve Hudeybiye Mescidi buradadır. 10 Kasım 2026 itibarıyla Tam Ramazan Umresi ve Yürüme Mesafeli Ramazan Umresi tur sayfalarımızda, ek umre için Hudeybiye'ye gidildiği yazılıdır.

  • Mescid-i Haram'ın Fetih Kapısı: Kuzeydeki ana kapılardan biri; numarası ve yeri Kâbe Kapıları yazımızda.

Bir sınırı da belirtelim: Medine'deki Fetih Mescidi Mekke'nin fethiyle ilgili değildir; Hendek Savaşı'nın yaşandığı yerdeki mescitlerden biridir ve Yedi Mescitler yazımızın konusudur. TDV'nin "Mekke" maddesi de şehrin yenilenmesi ve Harem çevresinin düzenlenmesi sırasında Hz. Hatice'nin evi ve Hz. Peygamber'in doğduğu ev gibi bazı tarihî mekânların ortadan kaldırıldığını kaydeder; yani fethin her sahnesini bugün yerinde görmek mümkün değildir.

Fethin Ramazan ayında, ayın 20'sinde yaşanmış olması, onu Ramazan'da Mekke'de bulunan yolcu için ayrıca anlamlı kılar. Ramazan'ın son on gününü Mescid-i Haram'da geçiren yolcu, hicri takvimle fethin yıl dönümünü de Kâbe'nin yanında yaşamış olur. Ramazan'da umreye gitmeyi düşünenler için programlarımızı Ramazan Umresi sayfamızda, ayın tamamını kapsayan programı ise Tam Ramazan Umresi sayfamızda bulabilirsiniz.


Sıkça Sorulan Sorular

Mekke'nin fethi kaç yılında oldu?

Miladi takvimle 630 yılında, hicri takvimle hicretin 8. yılında oldu. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Mekke" maddesi genel kabul gören tarihi 20 Ramazan 8 / 11 Ocak 630 olarak verir; Hz. Peygamber'in şehre hangi gün girdiği konusunda farklı rivayetler bulunduğunu da not eder.

Mekke'nin fethi 31 Aralık'ta mı, 1 Ocak'ta mı?

Hayır. Kaynakların verdiği miladi tarih 11 Ocak 630'dur, hicri tarih ise 20 Ramazan 8'dir. Hicri takvim her yıl yaklaşık 10–11 gün kaydığı için fethin hicri yıl dönümü her yıl farklı bir miladi güne denk gelir. Ne 31 Aralık ne 1 Ocak bu tarihlerden biridir.

Kâbe'de kaç put vardı, en büyüğü hangisiydi?

TDV'ye ve Buhârî'deki Abdullah b. Mes'ûd rivayetine göre Kâbe ve çevresinde 360 put vardı. En büyüğü, Kâbe'nin içinde duran ve kırmızı akikten yapıldığı nakledilen Hübel'di. TDV'nin "Hübel" maddesi, bu putun fetih sırasında diğerleriyle birlikte kırılıp ortadan kaldırıldığını yazar.

Mekke fethinde Kâbe'nin anahtarı kime verildi?

Câhiliye döneminden beri bu görevi yürüten Abdüddâroğulları'ndan Osman b. Talha'ya ve amcasının oğlu Şeybe b. Osman'a verildi. TDV'ye göre Hz. Peygamber, Hz. Abbas ve Hz. Ali'nin isteğine rağmen anahtarı onlara teslim etti ve kıyamete kadar onlarda kalacağını söyledi.

Mekke'nin fethinden sonra Müslüman olanlara ne denir?

"Tulekâ" denir; "serbest bırakılanlar" demektir. Fetihten sonra Hz. Peygamber'e biat eden Mekkelilere esir muamelesi yapılmamış, serbest bırakılmışlardır; TDV bu adın buradan geldiğini Lisânü'l-Arab, Taberî ve İbn Kesîr'e dayanarak açıklar.

Mekke'nin fethinden sonraki savaş hangisidir?

Huneyn Gazvesi'dir. Hz. Peygamber fetihten 17 gün sonra, 6 Şevval 8'de (27 Ocak 630) 12.000 kişiyle Hevâzin ve Sakīf kabilelerine karşı yola çıktı; savaş 11 Şevval 8'de (1 Şubat 630) yapıldı. Ardından Taif kuşatıldı.

Fetihte kaç kişi öldü?

TDV, kaynaklara göre Mekkelilerden 12 ya da 28 kişinin öldüğünü, Müslümanlardan iki ya da üç kişinin şehit olduğunu yazar. Çatışma yalnızca Hâlid b. Velîd'in güneyden girdiği kolda yaşanmış, diğer üç kol şehre çatışmasız girmiştir.

Mekke'nin fethinde hangi âyet okundu?

Buhârî'deki rivayete göre Hz. Peygamber Kâbe çevresindeki putlara değnekle dokunurken bâtılın yıkıldığını bildiren âyetleri okudu; bunlardan biri İsrâ sûresinin 81. âyetidir: "Hak geldi; bâtıl yıkılıp gitti. Zaten bâtıl yıkılmaya mahkumdur." Fethi müjdeleyen sûre ise Fetih sûresidir.


Son Söz

Mekke'nin fethi bir umre yolculuğuyla başlayan bir hikâyedir. Hudeybiye'de ihramlı hâlde durdurulan 1400 kişilik bir topluluk, iki yıl sonra 10.000 kişi olarak döndü. Şehir neredeyse kan dökülmeden teslim alındı. Yıllarca düşmanlık edenler "serbest bırakılanlar" diye affedildi, evler sahiplerinde kaldı ve Kâbe putlardan temizlendi. Anahtar da Kâbe'nin kapısını eskiden açan aileye geri verildi. Bugün Mescid-i Haram'da tavaf eden, Safâ'da sa'ye başlayan her yolcu bu günün mirasının içinde yürür.

Kâbe'nin önünde durduğunuzda hatırlayın: Bu kapı bir Ramazan günü "Hak geldi" diye açıldı ve o günden beri tevhidin kapısı olarak açık duruyor.

Kaynaklar

  • Nebi Bozkurt, Mustafa Sabri Küçükaşcı, "Mekke", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 28, Ankara 2003, s. 555–563 (islamansiklopedisi.org.tr/mekke, 10 Kasım 2026'da okundu).

  • Mehmet Efendioğlu, "Osman b. Talha", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 33, İstanbul 2007, s. 475.

  • Ömer Faruk Harman, "Hübel", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 18, İstanbul 1998, s. 444–445.

  • Nebi Bozkurt, "Hâtıb b. Ebû Beltea", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 16, İstanbul 1997, s. 444–445.

  • Muhammed Hamîdullah, "Hudeybiye Antlaşması", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 18, İstanbul 1998, s. 297–299.

  • Muhammed Hamîdullah, "Huneyn Gazvesi", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 18, İstanbul 1998, s. 376–377.

  • İrfan Aycan, "Ebû Süfyân", TDV İslâm Ansiklopedisi.

  • Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur'an-ı Kerim, Diyanet Vakfı meali (kuran.diyanet.gov.tr, 10 Kasım 2026'da okundu): Fetih 48/1, 48/27; Nasr 110/1–3; İsrâ 17/81.

  • Diyanet İşleri Başkanlığı, Hadislerle İslâm, c. 7, s. 137 (İbn Mâce, "Diyât", 5; Nesâî, "Menâsikü'l-hac", 111; Buhârî, "Cihâd", 1).

  • Buhârî, Sahîh, "Meğâzî", 48 (no. 4287), Abdullah b. Mes'ûd rivayeti.

← Tüm YazılarUmre Programlarını İncele