
Medine'de Hücre-i Saâdet'in önünden geçen ziyaretçi üç selâm verir. Birincisi Peygamber Efendimiz'e, ikincisi Hz. Ebû Bekir'edir. Üçüncü selâm ise Diyanet'in ziyaret adabında "Ey müminlerin emîri Ömer el-Fârûk!" diye başlayan sözlerle Hz. Ömer'e verilir. Mekke'de tavaftan sonra Makâm-ı İbrâhim'in arkasında iki rekât namaz kılan yolcu da farkında olmadan onun hayatından bir sahnenin içindedir: Makâm'ın namaz yeri edinilmesini dileyen sahâbî odur. Bu yazıda Hz. Ömer'in kim olduğunu, nasıl müslüman olduğunu, halifeliğini, nasıl şehit edildiğini ve kabrini, TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Ömer" maddesini ve sahih hadis kaynaklarını esas alarak anlattık.
Kısa cevap: Hz. Ömer (Ömer b. el-Hattâb), Hulefâ-yi Râşidîn'in ikincisi, Peygamber Efendimiz'in en yakın sahâbîlerinden biri ve kızı Hz. Hafsa vasıtasıyla kayınpederidir. Lakabı Fârûk, künyesi Ebû Hafs'tır. Fil Vak'ası'ndan on üç yıl kadar sonra Mekke'de doğdu, peygamberliğin 6. yılında (616) müslüman oldu. Hz. Ebû Bekir'in vefat ettiği gün, 23 Ağustos 634'te halife oldu ve on yılı biraz aşan bir süre görev yaptı. Hac dönüşü sabah namazında Ebû Lü'lüe Fîrûz'un hançeriyle yaralandı ve üç gün sonra, TDV'ye göre 26 Zilhicce 23 (3 Kasım 644) tarihinde vefat etti. Hz. Âişe'nin izniyle Peygamberimiz'in yanına, bugün Mescid-i Nebevî'nin içinde kalan Hücre-i Saâdet'e defnedildi.
İlgili rehberler: Hz. Ebubekir Kimdir? · Mescid-i Nebevî · Makâm-ı İbrâhim
Hz. Ömer Kimdir? Adı, Soyu ve Lakabı
Özet: Tam adı Ömer b. el-Hattâb'dır; Kureyş'in Adî kolundandır, soyu Kâ'b b. Lüey'de Peygamberimiz'in soyuyla birleşir.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nde tam adı Ebû Hafs el-Fârûk Ömer b. el-Hattâb b. Nüfeyl el-Kureşî el-Adevî olarak geçer. "Ömer bin Hattab" diye aranan isim de budur: Hattâb'ın oğlu Ömer. Ebû Hafs künyesi, Fârûk lakabıdır; el-Adevî ise Kureyş kabilesinin Adî b. Kâ'b koluna mensup olduğunu gösterir. TDV'ye göre bu kol Câhiliye döneminde Kureyş'in sefaret (elçilik) işlerine bakardı ve soyu Kâ'b b. Lüey'de Peygamber Efendimiz'in nesebiyle birleşir. Annesi Mahzûm kabilesinden Hanteme bint Hâşim'dir.
Kaynaklar onu uzun boylu, gür sesli ve heybetli bir kişi olarak tasvir eder. Müslüman olmadan önceki hayatı hakkında TDV'nin ifadesiyle "yeterli bilgi yoktur"; nakledilenler şunlardır: babasının develerini güttüğü, iyi ata bindiği ve iyi silâh kullandığı, okuma yazma bildiği, soy bilgisini (ensâb) babasından öğrendiği, ticaret için Suriye, Irak ve Mısır'a gittiği ve Kureyş adına elçilik yaptığı rivayet edilir.
"Fârûk" ne demek, lakabı kim verdi?
Fârûk, "hak ile bâtılı birbirinden ayıran" demektir. TDV, bu lakabı kendisine Peygamberimiz'in, müslümanların ya da Ehl-i kitabın verdiğine dair farklı rivayetler bulunduğunu belirtir; yani lakabın kimden geldiği konusunda tek bir rivayet yoktur. Bir başka unvan ise ondan başlar: TDV'ye göre "emîrü'l-mü'minîn" (müminlerin emîri) tabiri İslâm tarihinde ilk defa Hz. Ömer için kullanılmıştır.
Hz. Ömer Peygamberimizin neyi olur?
İki bağ vardır. Birincisi akrabalık: kızı Hz. Hafsa, hicretin 3. yılında (625) Peygamberimiz'le evlendi; yani Hz. Ömer, Peygamber Efendimiz'in kayınpederidir. Hz. Ömer'in son evliliği de Hz. Ali ile Hz. Fâtıma'nın kızı Ümmü Külsûm ile oldu; TDV bu evlilikle Peygamberimiz'le akrabalık kurmayı amaçladığını yazar. İkincisi dostluk ve görev: TDV onu aşere-i mübeşşereden (cennetle müjdelenen on sahâbî), vahiy kâtiplerinden ve Peygamberimiz'in en yakın sahâbîlerinden sayar; Peygamberimiz'in vefatından sonra ikinci halife oldu.
Hz. Ömer Nasıl Müslüman Oldu? İki Rivayet
Özet: Peygamberliğin 6. yılında (616) müslüman oldu; kaynaklarda iki rivayet var, TDV ikincisini tercihe değer buluyor.
Hz. Ömer, Kureyş'in bazı ileri gelenleri gibi önceleri İslâm'a karşı düşmanlık gösterdi; TDV, kabilesinden müslüman olanlara işkence yaptığını da kaydeder. Bi'setin 6. yılında (616) müslüman oldu. Nasıl müslüman olduğuna dair kaynaklarda iki rivayet bulunur:
| Rivayet | Ne anlatır? | TDV'nin değerlendirmesi |
|---|---|---|
| Kız kardeşinin evi (meşhur rivayet) | Peygamberimiz'i öldürmek üzere yola çıkar; yolda kız kardeşi Fâtıma ile eniştesi Saîd b. Zeyd'in müslüman olduğunu öğrenir. Evlerine gider, onları Tâhâ sûresini okurken bulur. Önce sertleşir, sonra yumuşar; Erkam b. Ebü'l-Erkam'ın evine gidip Peygamberimiz'e biat eder. | "Hemen hemen bütün kaynaklarda yer alan" rivayet (İbn İshak, İbn Hişâm, İbn Sa'd) |
| Kâbe'deki gece | Bir gece Kâbe'ye gider; Peygamberimiz'i namaz kılarken bulur, örtünün altına saklanarak yaklaşır. Kur'an'ın şair ya da kâhin sözü olmadığını bildiren Hâkka sûresinin 41-46. âyetlerini duyunca müslüman olmaya karar verir. | "Bu rivayetlerden ikincisi tercihe değer görülmektedir." (Müsned, İbn Hişâm) |
Kâbe rivayetine göre Peygamberimiz onu fark edip "Ne var yâ Ömer?" diye sorar; o da Allah'a, Resûlü'ne ve getirdiklerine iman etmeye geldiğini söyler. Resûlullah "Ey Ömer! Allah sana hidayet nasip etti" diyerek göğsünü sıvazlar ve imanda sebat etmesi için dua eder. TDV, Hz. Ömer'in müslüman oluşunun, Peygamberimiz'in "Yâ Rabbi! İslâm'ı Ömer b. Hattâb veya Amr b. Hişâm (Ebû Cehil) ile güçlendir" duasının bir tezahürü olarak görüldüğünü de aktarır.
Müslüman olduktan sonra Kâbe'de ilk toplu namaz
Hz. Ömer İslâm'ı gizlemedi. TDV'ye göre müslüman olduğu gece Ebû Cehil'in evine gidip bunu bildirdi, ertesi gün de bütün Kureyş'e ilan ettirdi. Onun müslüman olmasından sonra müslümanlar Kâbe'de ilk defa toplu olarak namaz kıldılar. Abdullah b. Mes'ûd'un sözü bu değişimi tek cümleyle anlatır:
"Ömer müslüman olduğundan beri hep izzetli olduk." (Buhârî, 3863)
Bugün Kâbe'nin etrafında saf saf namaz kılan kalabalığı gören umre yolcusu için bu cümle ayrı bir anlam taşır: o safların Mekke'deki ilk açık örneği, Hz. Ömer'in müslüman olduğu günlerde kuruldu.
Hicret ve Medine Yılları
Özet: Yirmi kişilik bir kafileyle Kubâ'ya hicret etti; Peygamberimiz'in bütün savaşlarında, Hudeybiye'de, kazâ umresinde ve Vedâ haccında bulundu.
TDV'ye göre Hz. Ömer'in müslüman olmasından hicrete kadar geçen altı yıl hakkında kaynaklarda bilgi yoktur. Müslümanlar Medine'ye hicret etmeye başlayınca o da ağabeyi Zeyd, hanımı ve oğlu Abdullah başta olmak üzere akraba ve arkadaşlarından oluşan yirmi kişilik bir kafileyle Mekke'den ayrıldı, Kubâ'ya gidip Rifâa b. Abdülmünzir'in evine misafir oldu.
Peygamberimiz Medine'ye geldikten sonra da bir süre Kubâ'da oturdu. Buhârî'nin İlim bölümünde geçen ve TDV'nin aktardığı bir sahne, onun ilme bağlılığını gösterir: Peygamberimiz'in kendisiyle kardeş ilan ettiği İtbân b. Mâlik'le nöbetleşe Medine'ye inerler, Peygamberimiz'in yanına bir gün biri, bir gün öbürü giderdi; akşam olunca o gün inen âyetleri ve öğrendiklerini birbirlerine anlatırlardı.
TDV, katıldığı seriyyeler dışında Hz. Ömer'in Peygamberimiz'in yanından hiç ayrılmadığını, onun kumanda ettiği bütün savaşlarda bulunduğunu yazar. Bedir ve Uhud bunların başındadır. Umre yolcusunu en çok ilgilendiren duraklar ise şunlardır:
- Hudeybiye (628): Müslümanların o yıl umre yapamadan dönmesini öngören şartları içine sindiremedi. Onu Hz. Ebû Bekir ikna etti; TDV'ye göre antlaşmanın sonuçlarını görünce bu tavrından pişmanlık duydu.
- Umretü'l-kazâ: Ertesi yıl, Hudeybiye'de yapılamayan umreyi Peygamberimiz'le birlikte yaptı.
- Mekke'nin fethi (630): Peygamberimiz adına Kureyşli kadınlardan biat aldı ve Kâbe'deki resimleri imha etme görevini yerine getirdi.
- Tebük (630): Ordunun hazırlanması için malının yarısını bağışladı. Aynı gün bütün malını getiren Hz. Ebû Bekir'le yaşadığı meşhur karşılaşmayı Hz. Ebubekir yazımızda anlattık.
- Vedâ haccı (632): Peygamberimiz'in son haccında yanındaydı.
"Muvâfakāt-ı Ömer": Görüşüyle Âyet İnen Sahâbî
Özet: Bazı görüşleri inen âyetlerle teyit edildi; bunlardan biri Makâm-ı İbrâhim'in namaz yeri olmasıdır.
TDV'ye göre Peygamberimiz pek çok konuda Hz. Ömer'le istişare ederdi ve onun bazı görüşleri inen âyetlerle teyit edildi. Bunlara "muvâfakāt-ı Ömer" (Ömer'in uygunlukları) denir; fıkıh bölümündeki bilgiye göre bu tabir yirmiye yakın mesele için kullanılır. Hz. Ömer bunlardan üçünü kendisi şöyle anlatır:
"Üç şeyde Rabbimin hükmü benim dileğime uygun düştü: 'Ey Allah'ın Resûlü, Makâm-ı İbrâhim'i namaz yeri edinsek' dedim; 'Makâm-ı İbrâhim'den kendinize bir namaz yeri edinin' âyeti indi. 'Hanımlarına örtünmelerini emretsen' dedim; tesettür âyeti indi. Bir de Peygamberimiz'in hanımlarına söylediğim söz üzerine âyet indi." (Buhârî, 402; âyetler Bakara 2/125, Tahrîm 66/5)
TDV aynı listeye şarabın kesin olarak haram kılınmasını ve münafıkların reisi Abdullah b. Übey'in cenaze namazının kılınmamasını da ekler. Peygamberimiz'in onun hakkındaki sözü de bu yönüyle ilgilidir:
"Allah, hakkı Ömer'in diline ve kalbine yerleştirmiştir." (Tirmizî, 3682; Dârüsselâm sahih)
Umre yolcusu için en somut olanı ilkidir. Tavafı bitiren her yolcu, mümkünse Makâm-ı İbrâhim'in arkasında iki rekât tavaf namazı kılar. Bu namazın yerini ve neden özellikle orada kılındığını Makâm-ı İbrâhim yazımızda; tavafın adımlarını ise tavaf nasıl yapılır rehberimizde anlattık.
Peygamberimiz'in Vefatı ve Hz. Ebû Bekir Dönemi
Özet: Vefat haberine önce inanmak istemedi; Sakîfe'de Hz. Ebû Bekir'e ilk biat edenlerdendi, onun döneminde kadılık ve müşavirlik yaptı.
Peygamberimiz'in vefatı sahâbîleri derinden sarstı. TDV'ye göre Hz. Ömer, Mescid-i Nebevî'de Resûlullah'ın ölmediğini söyleyerek duygularını dile getirdi; onu ve diğer sahâbîleri Hz. Ebû Bekir ikna etti. Ensarın halife meselesini görüşmek üzere Sakîfetü Benî Sâide'de toplandığını öğrenince Hz. Ebû Bekir ve Ebû Ubeyde b. Cerrâh ile oraya gitti. Hz. Ebû Bekir, Ömer'i ya da Ebû Ubeyde'yi halife seçmelerini teklif etti; ikisi de o varken bu görevi üstlenemeyeceklerini söyleyerek Hz. Ebû Bekir'e biat etti. Ertesi gün Hz. Ömer, Mescid-i Nebevî'de müslümanları Kur'an'a sarılmaya ve Ebû Bekir'e biat etmeye çağırdı.
Hz. Ebû Bekir'in halifeliği boyunca ona müşavirlik ve kadılık yaptı. İki işi özellikle anılır:
- Kur'an'ın toplanması: Yemâme'de (12/633) çok sayıda hâfız sahâbî şehit düşünce, Kur'an'ın bir araya getirilmesini Hz. Ebû Bekir'e o açtı ve tereddüt eden halifeyi ikna etti; iş Zeyd b. Sâbit başkanlığındaki bir heyete verildi.
- Hac emîrliği: TDV'ye göre 11 (633) yılı hac mevsiminde emîr-i hac, yani hac kafilesinin başkanı olarak görevlendirildi.
Hz. Ömer nasıl halife oldu?
Hz. Ebû Bekir hastalanınca imamlığı Hz. Ömer'e bıraktı ve onu yerine bırakmak üzere Abdurrahman b. Avf, Osman b. Affân, Saîd b. Zeyd ve Üseyd b. Hudayr gibi sahâbîlerle istişare etti. TDV, bunlardan bazılarının Hz. Ömer'in sert mizacını ileri sürerek çekince bildirdiğini de saklamaz. Görüşmeler bitince Hz. Ebû Bekir, Hz. Osman'a bir ahidnâme yazdırıp mühürledi ve Mescid-i Nebevî'de halka, bir yakınını değil, bütün gücüyle düşünerek Ömer b. Hattâb'ı uygun bulduğunu söyledi; orada bulunanların hepsi olumlu cevap verdi. Hz. Ebû Bekir'in vefat ettiği gün, 22 Cemâziyelâhir 13 (23 Ağustos 634) tarihinde Hz. Ömer Mescid-i Nebevî'de biat aldı.
Hz. Ömer'in Halifeliği: Fetihler ve Kudüs
Özet: On yıllık halifeliğinde Irak, İran, Suriye, Filistin ve Mısır fethedildi; Kudüs'ün anahtarlarını bizzat gidip teslim aldı.
TDV'nin özetiyle İslâm orduları onun zamanında Sâsânîlere bağlı Irak, İran ve Azerbaycan ile Bizans'a bağlı Suriye, el-Cezîre, Filistin ve Mısır'ı İslâm ülkesine kattı. Başlıca dönüm noktaları şunlardır:
| Tarih (TDV) | Olay |
|---|---|
| Eylül 635 | Dımaşk (Şam) kuşatılıp fethedildi |
| 20 Ağustos 636 | Yermük Muharebesi: Bizans ordusu ağır yenilgiye uğradı, bölgedeki şehirler müslümanlara geçti |
| 636 (15. yıl) | Kādisiye Savaşı: Sa'd b. Ebû Vakkās Sâsânî ordusunu yendi |
| Mart 637 | Sâsânî başkenti Medâin ele geçirildi |
| 638 (17. yıl) | Hz. Ömer bizzat Kudüs'e gidip halka eman verdi ve antlaşma yaptı |
| 640-642 | Mısır'ın fethi üç yılda tamamlandı |
| 642 (21. yıl) | Nihâvend zaferiyle Irak'ın fethi tamamlandı |
Kudüs'ün teslimi, halifeliğinin en bilinen sahnelerinden biridir. TDV'ye göre Patrik Sophronios şehrin anahtarlarını, o sırada Suriye'de, Câbiye'de bulunan Hz. Ömer'e teslim etmek istedi; halife de bizzat Kudüs'e giderek halka eman verdi ve onlarla antlaşma yaptı. Kudüs'ü ve Mescid-i Aksâ'yı ziyaret etmek isteyenler için hazırladığımız rehberi Mescid-i Aksâ ziyareti yazımızda bulabilirsiniz.
TDV ilginç bir ayrıntıyı da kaydeder: Hz. Ömer, kıyılara yakınlığı yüzünden tehlike oluşturan Kıbrıs'ın fethine, deniz seferinin zorluğunu düşünerek izin vermedi; donanma kurulmasına da müsaade etmedi. Bu bilgi, aşağıda değineceğimiz bir karışıklığı anlamak için de önemlidir.
Devlet Düzeni: Divan, Hicrî Takvim ve İlkler
Özet: Divan teşkilâtını kurdu, hicrî takvimi başlattı, Kûfe ve Basra'yı kurdurdu; TDV bunları "evâil" yani ilkler olarak anar.
Fetihlerle büyüyen ülke yeni bir düzen gerektiriyordu. TDV, Hz. Ömer'in pek çok konuda ilk uygulamaları (evâil) gerçekleştirdiğini yazar. Bunlardan bugün de her gün karşımıza çıkanı takvimdir: Hz. Ali'nin teklifi üzerine 16. yılın Rebîülevvel ayında (Nisan 637) hicrî takvimin kullanılmasına karar verildi ve muharrem ayı yılın ilk ayı kabul edildi. Hicrî ayları ve takvimin nasıl işlediğini hicrî aylar yazımızda anlattık.
- Divan teşkilâtı: 15 (636) veya 20 (641) yılında kuruldu. Müslümanların adları divan defterlerine yazıldı, devlet gelirlerinden yıllık pay (atıyye) ve aylık erzak bağlandı.
- Yeni şehirler: Sa'd b. Ebû Vakkās'a Kûfe'yi, Utbe b. Gazvân'a Basra'yı ordugâh şehir olarak kurmalarını emretti.
- Valilerin denetimi: Göreve giden valilerin servetini kaydettirir, aşırı artış olursa araştırırdı. Her yıl hac mevsiminde valileri Medine'ye çağırıp halkın şikâyetlerini, fiyatları ve güçsüzlerin valinin huzuruna girip giremediğini sorardı.
- Eğitim: Valilere, cami ve mekteplerde öğretime Kur'an'la başlanmasını emretti; Medine'de çocukların eğitimi için görevliler tayin etti ve Kur'an öğrenen çocuklara beytülmâlden maaş bağladı.
- Yazışma düzeni: Valilere yazdığı mektupların birer nüshasının saklanmasını istediği için Dîvânü'l-inşâ'nın kurucusu kabul edilir.
Hz. Ömer'in Adaleti ve Yaşayışı
Özet: Sert mizaçlıydı ama sorumluluk duygusu onu ölçülü kıldı; beytülmâlden ihtiyacından fazlasını almadı, geceleri Medine sokaklarını dolaştı.
"Hz. Ömer adaleti" en çok aranan konulardan biridir ve kaynakların anlattığı tablo bu ünü doğrular. TDV, onun sert mizaçlı olduğunu açıkça yazar; ama hemen ardından Allah korkusunun ve hesap vereceğine olan kesin inancının bu mizacı sorumluluk duygusuyla dengelediğini, Hz. Ebû Bekir döneminde Medine'de kadılık yaparak tecrübe kazandığını ve adalet alanındaki icraatıyla tarihe geçtiğini ekler. Hz. Âişe'nin onun hakkında şöyle dediği nakledilir: "Ömer anılınca adalet anılmış olur, adalet anılınca Allah anılmış olur, Allah anılınca da rahmet iner."
TDV'nin aktardığı uygulamalardan bazıları şunlardır:
- Halifeliği boyunca beytülmâlden ihtiyacı dışında hiçbir şey almadı, sıradan bir Kureyşli gibi yaşadı.
- Gündüzleri çarşı pazarda, geceleri Medine sokaklarında dolaşıp asayişi kontrol eder, ihtiyaç sahibi görünce beytülmâlden yiyeceği kendisi taşırdı.
- Her cumartesi Medine'nin dışındaki Âliye yöresine gider, güç yetiremeyecekleri işlerde çalıştırılan kölelerin yükünü hafiflettirirdi; hayvanlara fazla yük vurulmasına da karışırdı.
- 18 (639) yılındaki kıtlıkta beytülmâldeki bütün yiyecekler ihtiyaç sahiplerine dağıtıldı; kendisi her gün yirmi deve kestirip dağıttı ve kıtlık yılında ihtiyaç yüzünden hırsızlık yapmak zorunda kalanlara ceza uygulamadı.
- Toplumu ilgilendiren bir konu çıkınca halkı Mescid-i Nebevî'ye çağırır, konuyu minberden halka açar; halkın soru sormasına ve kendisini eleştirmesine imkân tanırdı.
- Gayrimüslimlerin haklarına riayeti vasiyetine kadar taşıdı; Suriye yolculuğunda cizye ödeyebilmek için dilenen yaşlı bir yahudiyi vergiden muaf tuttu ve zekât gelirlerinden pay verilmesini emretti.
Mührüne kazıttığı söz, bütün bu titizliğin kaynağını özetler: "Sana vâiz olarak ölüm yeter ey Ömer!"
"Ey Sâriye, dağa!" rivayeti
Hz. Ömer'in hayatına dair en çok anlatılan kıssalardan biri de budur. TDV'nin Taberî'ye dayanarak aktardığına göre Hz. Ömer, Medine'de hutbe okurken İran cephesindeki kumandanı Sâriye'ye "Ey Sâriye! Dağa çekil, dağa!" diye seslendi; kumandanın bunu duyup ordusunu kurtardığı rivayet edilir. Biz de kaynağın diliyle, rivayet olarak aktarıyoruz.
Hz. Ömer ve Harameyn: Mescid-i Haram, Mescid-i Nebevî ve Hac Yolu
Özet: Her iki mescidi genişletti, Harem sınır taşlarını yeniden diktirdi, hac ve umre yolcularının su ve konaklama ihtiyacı için tedbir aldı.
Umre yolcusunu en yakından ilgilendiren bölüm budur, çünkü bugün yürüdüğümüz iki mescidin tarihinde Hz. Ömer'in izi vardır. TDV'nin saydıkları şunlardır:
| Yer | Hz. Ömer döneminde yapılan |
|---|---|
| Mescid-i Haram | Çevredeki bazı evler istimlâk edilerek genişletildi, etrafı göğüs hizasında bir duvarla çevrildi ve meşalelerle aydınlatıldı. Selden korumak için iki bent yaptırıldı. |
| Makâm-ı İbrâhim | Bir rivayete göre sel sularının Kâbe duvarına sürüklediği Makâm'ı eski yerine koydurdu; başka rivayetlere göre Kâbe'ye bitişik olan taşın etrafında namaz kılanlar tavafı engellediği için yerini değiştirdi. |
| Harem sınırları | Harem bölgesinin sınırları taş direkler (ensâb) dikilerek yeniden belirlendi. |
| Mescid-i Nebevî (17/638) | Artan nüfus yüzünden genişletildi; Hücre-i Saâdet ile mescit arasına duvar yapıldı, çevre duvarı ve tavan yükseltildi, kapı sayısı altıya çıkarıldı, zemin Akīk vadisinden getirilen küçük çakıl taşlarıyla kaplandı. |
| Teravih (14/635) | Mescid-i Nebevî'de teravihin ilk defa cemaatle kılınmasını emretti; kadınlara ve erkeklere ayrı imam tayin etti. |
| Mekke-Medine yolu (17/638) | Umresi sırasında, yol üzerindeki su kaynaklarında misafirhane yapmak, yeni kuyu açmak ve mevcutları temizlemek isteyen kabilelere, hac ve umre yolcularının öncelikle faydalanması şartıyla izin verdi. |
Kendisi de bu yolu sık sık yürüdü. TDV'ye göre Hz. Ömer, emîr-i hac olarak Abdurrahman b. Avf'ı gönderdiği halifeliğinin ilk yılı dışında hacları bizzat kendisi idare etti; son haccında Peygamberimiz'in hanımlarını da yanına aldı ve halifeliği döneminde ayrıca üç defa umre yaptı. On dört asır önce "hac ve umre yolcuları öncelikli" diye kuyu izni veren bir halifenin bu kaydı, Mekke-Medine yolunu bugün otobüsle ya da hızlı trenle geçen yolcu için düşündürücüdür.
Hz. Ömer'in Eşleri ve Çocukları
Özet: Birden çok evlilik yaptı; TDV ilk ve son evliliğini, Abdullah ile Hafsa'yı adıyla anar, toplam çocuk sayısı vermez.
TDV, Hz. Ömer'in birçok kadınla evlendiğini yazar ama bütün evliliklerini ve çocuklarını tek tek saymaz. Bu yüzden "Hz. Ömer'in kaç çocuğu vardı?" sorusuna kesin bir sayı vermiyoruz; kaynağın adıyla andıkları şunlardır:
| Hanımı | TDV'deki bilgi |
|---|---|
| Zeyneb bint Maz'ûn | İlk evliliği. Abdullah ve Hafsa bu evlilikten doğdu. |
| Müleyke bint Cervel ve Kureybe bint Ebû Ümeyye | Câhiliye döneminde evlendi; İslâm'ı kabul etmedikleri için Mümtehine 60/10 âyeti doğrultusunda ayrıldı. |
| Ümmü Külsûm bint Ali | Son evliliği, 17 (638) yılında. Hz. Ali ile Hz. Fâtıma'nın kızıdır. |
Çocuklarından en tanınanları iki kişidir. Hz. Hafsa, Peygamberimiz'in hanımlarındandır. Abdullah b. Ömer ise babasıyla birlikte hicret etti; Hz. Ömer'in ölüm döşeğinde kurduğu şûraya, "halife seçilmemek şartıyla" dahil ettiği ve Hz. Âişe'ye defin izni için gönderdiği oğludur.
Hz. Ömer Nasıl Öldü? Kim Şehit Etti?
Özet: 644 haccından döndükten sonra sabah namazında Ebû Lü'lüe Fîrûz'un hançeriyle yaralandı, üç gün sonra vefat etti.
TDV'nin anlattığına göre Hz. Ömer, 23 (644) yılının haccını eda edip Medine'ye döndüğü günlerde, Basra valisi Mugīre b. Şu'be'nin kölesi Ebû Lü'lüe Fîrûz en-Nihâvendî yanına gelip efendisinin kendisinden fazla ücret aldığını söyledi ve bunun azaltılmasını istedi. Halife, onun demircilik, marangozluk ve nakkaşlık yaptığını öğrenince ücretin fazla olmadığını bildirdi. Ertesi gün sabah namazında Ebû Lü'lüe, Hz. Ömer'i hançerle yaraladı; müslümanların elinden kurtulamayacağını anlayınca da kendini öldürdü. "Hz. Ömer'i kim öldürdü?" sorusunun kaynaktaki cevabı budur.
Ölüm döşeğindeki kararlar: Altı kişilik şûra
Yaralı hâlde yerine birini bırakması istenince Hz. Ömer, tek bir isim vermek yerine bir heyet kurdu. Buhârî'deki rivayette saydığı altı isim şunlardır: Osman, Ali, Talha, Zübeyr, Abdurrahman b. Avf ve Sa'd b. Ebû Vakkās. TDV'ye göre bu heyetin üç gün içinde aralarından birini halife seçmesini istedi; oğlu Abdullah'ı halife seçilmemek şartıyla heyete kattı. Namazı kıldırmak için Suheyb b. Sinân'ı, şûra üyelerini toplamak için Mikdâd b. Esved'i, seçim bitene kadar heyetin rahatsız edilmemesi için Ebû Talha el-Ensârî'yi görevlendirdi.
Aynı rivayette Hz. Ömer'in sonraki halifeye vasiyeti de yer alır: ilk muhacirlerin ve ensarın hakkını gözetmesi, Allah'ın ve Resûlü'nün himayesindeki gayrimüslimlere (zimmîler) verilen ahde eksiksiz uyması, onları korumak için savaşması ve onlara güçlerinin üstünde yük yüklememesi (Buhârî, 1392).
| Soru | Kaynaktaki cevap |
|---|---|
| Doğumu | Fil Vak'ası'ndan on üç yıl kadar sonra, Mekke (TDV) |
| Müslüman oluşu | Bi'setin 6. yılı (616) |
| Halifeliği | 23 Ağustos 634 – Kasım 644; on yılı biraz aşan süre |
| Yaralanması | 644 haccı dönüşü, sabah namazında, Ebû Lü'lüe Fîrûz tarafından |
| Vefatı | Yaralanmasından üç gün sonra; 26 Zilhicce 23 / 3 Kasım 644, Medine |
| Cenaze namazını kıldıran | Suheyb b. Sinân |
| Kabri | Hücre-i Saâdet, Peygamberimiz ve Hz. Ebû Bekir'in yanında (Mescid-i Nebevî) |
Hz. Ömer kaç yaşında öldü?
TDV maddesi vefat yaşını ayrıca belirtmez; yalnız Fil Vak'ası'ndan on üç yıl kadar sonra doğduğunu yazar. Bizim hesabımızla, Fil Vak'ası 571 kabul edilirse doğumu 584 civarına, 644'teki vefatında yaşı da yaklaşık altmışa denk gelir. Aynı hesapla müslüman olduğunda otuzlu yaşlarının başında, halife olduğunda ise elli civarındaydı. Bu sayılar kaynağın verdiği değil, kaynağın tarihlerinden yaptığımız yaklaşık hesaptır.
Hz. Ömer'in Kabri Nerede? Hücre-i Saâdet
Özet: Hz. Âişe'nin kendisi için düşündüğü yeri ona vermesiyle Peygamberimiz'in ve Hz. Ebû Bekir'in yanına defnedildi.
Hz. Ömer, ölüm döşeğinde oğlu Abdullah'ı Hz. Âişe'ye göndererek Peygamberimiz'in yanına, "iki arkadaşıyla birlikte" defnedilmek için izin istedi. Hz. Âişe'nin cevabı ve Hz. Ömer'in tepkisi Buhârî'de şöyle aktarılır:
Hz. Âişe: "O yeri kendim için istiyordum; ama bugün onu kendime tercih edeceğim." Hz. Ömer: "Benim için o yere defnedilmekten daha önemli bir şey yoktu. Öldüğümde beni oraya taşıyın, ona selâm verin ve 'Ömer b. Hattâb izin istiyor' deyin. İzin verirse oraya defnedin; vermezse müslümanların mezarlığına götürün." (Buhârî, 1392)
Hz. Âişe'nin hayatını ve Hücre-i Saâdet'in onun odası olduğunu Hz. Aişe Kimdir? yazımızda anlattık. Diyanet Haber'in ifadesiyle Hücre-i Saâdet'e, Peygamberimiz'in yanında sadık dostu Hz. Ebû Bekir ve ikinci halife Hz. Ömer defnedilmiştir. Oda bugün Mescid-i Nebevî'nin içinde, pirinç parmaklıklarla (şebeke) çevrilidir; ziyaretçi kabirlerin kendisini görmez.
Ziyarette Hz. Ömer'e selâm
Diyanet'in ziyaret adabına göre ziyaretçi Peygamberimiz'e selâm verdikten sonra bir metre kadar ilerler; önce Hz. Ebû Bekir'in, ardından Hz. Ömer'in kabri hizasında durup onlara da selâm verir. Hz. Ömer'e verilen selâmın Diyanet Haber'deki Türkçesi şöyledir:
"Ey müminlerin emîri Ömer el-Fârûk! Selâm üzerine olsun. Ey İslâm'ı güçlendiren! Selâm sana! Ey putları kıran! Selâm sana! Allah seni en güzel şekilde mükâfatlandırsın. Allah'ın selâmı, rahmeti ve bereketi üzerine olsun. Allah'ım, ondan razı ol, derecesini yükselt, makamını mübarek kıl, mükâfatını bol eyle."
Şebekenin önünde nasıl durulacağını ve kalabalıkta nelere dikkat edileceğini Mescid-i Nebevî rehberimizde; Ravza'da namaz için gereken randevuyu Ravza randevusu yazımızda anlattık.
Karıştırılmaması gereken iki yer:
Kıbrıs'taki "Hz. Ömer Türbesi": "Hz. Ömer kabri nerede" diye arandığında Girne'deki aynı adlı türbe de karşınıza çıkar. TDV ve Diyanet'e göre ikinci halife Hz. Ömer Medine'de, Hücre-i Saâdet'te defnedilmiştir; ayrıca TDV, Hz. Ömer'in Kıbrıs'ın fethine izin vermediğini yazar. Girne'deki türbede kimlerin yattığını güvenilir bir kaynaktan teyit edemediğimiz için burada bir isim vermiyoruz.
Cennetü'l-Bakî: Medine'deki büyük mezarlık Cennetü'l-Bakî, pek çok sahâbînin kabrinin bulunduğu yerdir. Hz. Ömer ise Bakî'de değil, Mescid-i Nebevî'nin içindeki Hücre-i Saâdet'tedir.
Hz. Ömer Hakkında Hadisler
Özet: Faziletini anlatan rivayetlerden sahih kaynaklarda geçenleri künyeleri ve dereceleriyle bir araya getirdik.
| Hadisin özü | Kaynak |
|---|---|
| "Allah, hakkı Ömer'in diline ve kalbine yerleştirmiştir." | Tirmizî, 3682 (Dârüsselâm sahih) |
| "Sizden önceki ümmetlerde ilham olunan (muhaddes) kimseler vardı; ümmetimde böyle biri varsa o Ömer'dir." | Buhârî, 3689 |
| "Ey Hattâb'ın oğlu! Canımı elinde tutana yemin olsun ki şeytan seninle bir yolda karşılaştığında mutlaka senin yolundan başka bir yola sapar." | Buhârî, 3683 |
| "Benden sonra peygamber gelecek olsaydı, Ömer b. Hattâb olurdu." | Tirmizî, 3686 (Tirmizî: hasen garîb; Dârüsselâm hasen) |
| "Ömer müslüman olduğundan beri hep izzetli olduk." (İbn Mes'ûd'un sözü) | Buhârî, 3863 |
| "Üç şeyde Rabbimin hükmü dileğime uygun düştü…" (Makâm-ı İbrâhim) | Buhârî, 402 |
TDV'ye göre Kütüb-i Sitte'de Hz. Ömer'in rivayet ettiği 539 hadis bulunur ve bunların çoğu fıkıhla ilgilidir; Buhârî ve Müslim'de toplam seksen bir rivayeti yer alır. Hadis rivayetinde son derece titizdi; Peygamberimiz'den bizzat duymadığı bir hadisi aktaran sahâbîden şahit isterdi. Umre ile ilgili âyet ve hadisleri ise umre ile ilgili hadisler yazımızda derledik.
Umre Yolcusu İçin Hz. Ömer'in İzleri
Özet: Mekke'de Kâbe'deki ilk toplu namaz, Makâm-ı İbrâhim ve Mescid-i Haram'ın ilk genişletmesi; Medine'de Kubâ, Mescid-i Nebevî ve Hücre-i Saâdet.
Hz. Ömer'in hayatı, umre programının neredeyse her durağına bir iz bırakmıştır:
- Mekke: Müslümanların Kâbe'de ilk toplu namazı onun müslüman olmasının ardından kılındı; tavaf namazı kılınan Makâm-ı İbrâhim onun dileğiyle anılır; Mescid-i Haram'ın etrafını ilk kez duvarla çevirip genişleten de odur. Mekke'deki diğer ziyaret noktalarını Mekke'de gezilecek yerler yazımızda topladık.
- Medine: Hicretle ilk konakladığı Kubâ; genişlettiği, kapılarını çoğalttığı ve teravihi cemaatle başlattığı Mescid-i Nebevî; ve kabrinin bulunduğu Hücre-i Saâdet. Şehrin diğer duraklarını Medine'de gezilecek yerler rehberinde bulabilirsiniz.
Mekke ve Medine'yi aynı programda gören umre turlarımızın tarihlerini, otellerini ve güncel fiyatlarını umre fiyatları sayfamızda; öğrencilere ve genç yolculara uygun programları gençlik umresi sayfamızda görebilirsiniz. Bu yerlerin hikâyesini önceden okuyan yolcu, aynı mekânlarda çok daha fazlasını görür.
Hz. Ömer Hakkında Sık Sorulan Sorular
Hz. Ömer peygamber mi?
Hayır. Hz. Ömer peygamber değil, sahâbî ve ikinci halifedir. Tirmizî'deki "Benden sonra peygamber gelecek olsaydı, Ömer b. Hattâb olurdu" hadisi (3686, hasen) de bunu gösterir: Peygamberimiz'den sonra peygamber gelmeyeceği için bu söz onun faziletini anlatır, peygamberliğini değil.
Hz. Ömer kaç yıl halifelik yaptı?
Hz. Ebû Bekir'in vefat ettiği gün, 23 Ağustos 634'te halife oldu ve 3 Kasım 644'teki vefatına kadar görev yaptı; yani on yılı biraz aşan bir süredir. Yerine, kurduğu altı kişilik şûranın seçtiği Hz. Osman geçti.
Hz. Ömer'i kim şehit etti?
TDV'ye göre Basra valisi Mugīre b. Şu'be'nin kölesi Ebû Lü'lüe Fîrûz en-Nihâvendî, 644 haccından dönüşte sabah namazı sırasında Hz. Ömer'i hançerle yaraladı ve ardından kendini öldürdü. Hz. Ömer üç gün sonra vefat etti.
Hz. Ömer nasıl müslüman oldu?
Kaynaklarda iki rivayet vardır. Meşhur olanına göre kız kardeşi Fâtıma'nın evinde Tâhâ sûresini duyduktan sonra Erkam'ın evine gidip biat etti. Diğerine göre bir gece Kâbe'de Peygamberimiz'i namazda Hâkka sûresini okurken dinledi ve müslüman olmaya karar verdi; TDV bu ikinci rivayeti tercihe değer bulur. Müslüman oluşu bi'setin 6. yılındadır (616).
Hz. Ömer'in kabri nerede?
Medine'de, Mescid-i Nebevî'nin içindeki Hücre-i Saâdet'te, Peygamberimiz ve Hz. Ebû Bekir'in yanındadır. Kıbrıs Girne'deki aynı adlı türbe, ikinci halife Hz. Ömer'in kabri değildir.
Hz. Ömer'e neden Fârûk denir?
Fârûk, "hak ile bâtılı birbirinden ayıran" demektir. TDV'ye göre bu lakabı kendisine Peygamberimiz'in, müslümanların ya da Ehl-i kitabın verdiğine dair farklı rivayetler vardır.
Hz. Ömer'in çocukları kimlerdir?
TDV birçok evlilik yaptığını yazar ama çocuklarını tek tek saymaz. Adıyla andığı çocukları, ilk hanımı Zeyneb bint Maz'ûn'dan doğan Abdullah b. Ömer ile Peygamberimiz'in hanımı Hz. Hafsa'dır.
Son Söz
Hz. Ömer'in hayatını kaynaklardan okurken bizi en çok etkileyen, sertliğiyle bilinen bir adamın hesap verme korkusuyla nasıl ölçülü bir yöneticiye dönüştüğü oldu. Kâbe'de müslümanların ilk toplu namazının önünü açtı; Makâm-ı İbrâhim'in namaz yeri olmasını diledi; on yılda Kudüs'ten Mısır'a uzanan bir ülkeyi yönetirken beytülmâlden ihtiyacından fazlasını almadı ve hac yolundaki kuyular için bile "önce hacı ve umreci" şartını koydu. Son nefesinde istediği tek şey, iki arkadaşının yanında yatmaktı.
Rivayetlerin farklı olduğu yerlerde görüşleri ve kimin söylediğini birlikte gösterdik; kaynakta olmayanı yazmadık, yaş gibi hesapla bulunan sayıları hesap olarak belirttik. Mescid-i Nebevî'de üçüncü selâmı verirken, bu selâmın kime gittiğini bilerek vermenizi dileriz.
Hak ile bâtılı ayıran Fârûk, bugün iki dostunun yanında; Medine'de verilen her üçüncü selâm ona ulaşır.
Kaynaklar
- Mustafa Fayda, "Ömer", TDV İslâm Ansiklopedisi (tarih bölümü); Muhsin Koçak, "Ömer" (fıkıh bölümü) (
islamansiklopedisi.org.tr/omer, 17 Kasım 2026'da okundu). - "Hücre-i Saadette kimlerin kabri bulunmaktadır?", Diyanet Haber, 18.06.2023 (
diyanethaber.com.tr, 17 Kasım 2026'da okundu). - Sahîh-i Buhârî, hadis no. 402 (Salât), 1392 (Cenâiz), 3683, 3689 (Fezâilü ashâbi'n-nebî), 3863 (Menâkıbü'l-ensâr); Arapça metin (bu bölümde site çevirisi kaydığı için esas alındı)
sunnah.comüzerinden, 17 Kasım 2026'da okundu. - Câmiu't-Tirmizî, hadis no. 3682, 3686 (Menâkıb);
sunnah.comüzerinden, derece bilgisi Dârüsselâm neşrinden, 17 Kasım 2026'da okundu. - Kur'an-ı Kerîm: Bakara 2/125, Tahrîm 66/5, Hâkka 69/41-46, Mümtehine 60/10.



