
Medine'de Uhud Dağı'nın eteğine gelen umre yolcusu, duvarla çevrili sade bir kabristanın önünde durur ve önce bir isme selâm verir: Hz. Hamza. Peygamber Efendimiz'in amcası, aynı kadından süt emdiği süt kardeşi, Mekke'de Kâbe'nin önünde Müslüman olduğunu herkese ilan eden, Bedir'in kahramanı ve Uhud'un şehididir. İslam tarihi onu iki unvanla anar: "şehitlerin efendisi" anlamında Seyyidü'ş-şühedâ ve "Allah'ın aslanı" anlamında Esedullah. Bu yazıda Hz. Hamza'nın kim olduğunu, nasıl Müslüman olduğunu, Bedir'deki yerini, Uhud'da nasıl şehit edildiğini, onu şehit eden Vahşî'nin sonraki hayatını ve kabrini TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Hamza" maddesini ve Sahîh-i Buhârî'deki rivayetleri esas alarak anlattık.
Kısa cevap: Hz. Hamza (Hamza b. Abdülmuttalib), Peygamber Efendimiz'in amcası ve Ebû Leheb'in câriyesi Süveybe'den süt emdikleri için süt kardeşidir. TDV'ye göre 569 veya 570 yılında Mekke'de doğdu, peygamberliğin 2. (612) veya 6. (616) yılında Müslüman oldu. Bedir'de öne çıkan kahramanlardandı. Hicretin 3. yılında (625) Uhud Savaşı'nda, âzat edilme vaadiyle savaşa getirilen köle Vahşî b. Harb'in attığı mızrakla şehit oldu. Kabri Medine'de Uhud Şehitliği'ndedir; yeğeni Abdullah b. Cahş ile aynı kabre defnedilmiştir.
İlgili rehberler: Uhud Şehitliği ziyaret rehberi · Bedir Savaşı ve Bedir Şehitliği · Hz. Ali Kimdir?
Hz. Hamza Kimdir? Adı, Soyu ve Doğumu
Özet: Abdülmuttalib'in oğludur; Peygamberimiz'in hem amcası hem süt kardeşi, çocukluk ve gençlik arkadaşıdır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nde tam adı Seyyidüşşühedâ Esedullāh Ebû Umâre (Ebû Ya'lâ) Hamza b. Abdilmuttalib b. Hâşim el-Kureşî el-Hâşimî olarak geçer. Bu uzun ismin her parçası bir bilgi taşır: Seyyidüşşühedâ ve Esedullah unvanlarıdır; Ebû Umâre ve Ebû Ya'lâ, oğullarının adıyla anılan künyeleridir; Hamza b. Abdilmuttalib "Abdülmuttalib'in oğlu Hamza" demektir; el-Hâşimî ise Kureyş kabilesinin Hâşimoğulları kolundan, yani Peygamber Efendimiz'in ailesinden olduğunu gösterir.
TDV'ye göre Hz. Hamza 569 veya 570 yılında Mekke'de doğdu. Babası, Peygamberimiz'in dedesi Abdülmuttalib'dir. Annesi Hâle bint Vüheyb, Peygamberimiz'in annesi Hz. Âmine'nin amcasının kızıdır. Böylece Hz. Hamza, Peygamberimiz'e hem baba tarafından (amca) hem anne tarafından (annesinin kuzeninin oğlu) yakındır. TDV, amca ile yeğenin çocukluk ve gençlik yıllarında arkadaş ve dost olduklarının bilindiğini kaydeder.
Hz. Hamza peygamberimizin neyi olur?
Üç bağ birden vardır. Amcasıdır, çünkü ikisi de Abdülmuttalib'in soyundandır: Hamza onun oğlu, Peygamberimiz ise oğlu Abdullah'ın oğludur. Süt kardeşidir, çünkü TDV'ye göre ikisi de Ebû Leheb'in câriyesi Süveybe'den süt emmiştir. Bir de TDV'nin kaydettiği gibi çocukluk ve gençlik arkadaşıdır. Süt kardeşliğinin sonucu hadis kaynaklarında açıkça görülür: Buhârî'nin İbn Abbâs'tan naklettiği rivayette Peygamberimiz'e "Hamza'nın kızıyla evlenmez misin?" diye sorulmuş, o da "O benim süt kardeşimin kızıdır" buyurmuştur (Buhârî, 5100). Süt kardeşin kızı, öz kardeşin kızı gibi nikâhlanamaz.
Hz. Hamza peygamber mi?
Hayır. Hz. Hamza bir sahâbîdir, yani Peygamberimiz'i görüp ona iman eden ve Müslüman olarak vefat eden kişilerdendir. Peygamber Efendimiz'in amcası olması ve kendisine verilen "Allah'ın aslanı" unvanı bazen bu soruya yol açar; ama Kur'an ve sünnete göre Hz. Muhammed son peygamberdir, Hz. Hamza onun ashâbındandır.
Hz. Hamza Nasıl Müslüman Oldu?
Özet: Avdan dönüp Kâbe'yi tavaf ederken yeğenine yapılan hakareti duydu, Ebû Cehil'i yayıyla yaraladı ve Müslüman olduğunu herkesin önünde ilan etti.
TDV, Hz. Hamza'nın peygamberliğin 2. yılında (612) veya 6. yılında (616) Müslüman olduğunu nakleder; iki tarih de kaynaklarda vardır ve hangisinin doğru olduğu kesin değildir. Müslüman oluşunun hikâyesi ise siyer kaynaklarında şöyle anlatılır:
Hz. Hamza bir gün avdan dönmüş, Kâbe'yi tavaf ediyordu. O gün Ebû Cehil ve adamları Peygamber Efendimiz'e hakaret etmişti; buna şahit olan Abdullah b. Cüd'ân'ın câriyesi, tavaf eden Hamza'ya gördüklerini anlattı. Büyük bir öfkeye kapılan Hamza, elindeki yayla Ebû Cehil'i yaraladı ve TDV'nin aktardığı rivayete göre şöyle dedi: "İşte ben de Muhammed'in dinini benimsiyorum; cesareti olan varsa gelsin dövüşelim."
Bu çıkışın Mekke'deki karşılığı büyüktü. TDV'ye göre Hz. Hamza'nın İslam'ı kabul etmesiyle Müslümanların gücü arttı ve müşrikler, Müslümanlara karşı planladıkları cüretkâr girişimleri bir kez daha gözden geçirmek zorunda kaldı.
Hz. Hamza kaç yaşında Müslüman oldu?
Kaynaklar yaşı doğrudan vermez. TDV'deki doğum yılı (569 veya 570) ve Müslüman oluş yılı (612 veya 616) esas alınırsa Hz. Hamza Müslüman olduğunda yaklaşık 42 ile 47 yaşları arasındadır. Bu, iki tarihten yaptığımız hesaptır; kaynakta yazan bir yaş değildir.
Mekke'de kurulan kardeşlik: Zeyd b. Hârise
Peygamber Efendimiz, hicretten sonra Medine'de Ensâr ile Muhâcirler arasında kurduğu kardeşlik bağından (muâhât) önce Mekke'de de Müslümanları birbirine kardeş yapmıştı. TDV'ye göre Hz. Hamza Müslüman olunca Peygamberimiz onu, kendi evinde büyüyen Zeyd b. Hârise ile kardeş ilan etti. Hz. Hamza savaşa çıktığında neyi varsa Zeyd'e vasiyet ederdi.
Hicret ve İlk Sancak
Özet: Medine'ye hicret etti; Peygamberimiz'in gönderdiği ilk seriyyenin komutanı ve birçok seferde sancaktarı oldu.
Hz. Hamza da Müslümanlarla birlikte Medine'ye hicret etti. TDV'ye göre Medine'ye vardığında Kubâ'da Külsûm b. Hidm'in (başka bir rivayete göre Sa'd b. Heyseme'nin) evinde misafir kaldı; Peygamberimiz Medine'deki kardeşlik sırasında onu Külsûm b. Hidm ile kardeş yaptı.
Hicretten sonra Kureyşliler Medine'ye sığınan Müslümanları tehdit etmeyi sürdürüyordu. Peygamberimiz, onları bundan vazgeçirmek için ticaret yollarında sıkıştıran küçük birlikler (seriyyeler) gönderdi. TDV'ye göre bu seriyyelerin ilki olduğu rivayet edilen Sîfülbahr seferinin komutanı Hz. Hamza'ydı. Hicretin 1. yılı Ramazan ayında (Mart 623) otuz kişilik bir birlikle, aralarında Ebû Cehil'in de bulunduğu yaklaşık 300 süvarinin koruduğu Kureyş kervanının karşısına çıktı. Taraflar Kızıldeniz sahiline yakın, Cüheyne kabilesinin yaşadığı bölgede karşılaştı; çarpışma, Cüheyneli Mecd b. Amr'ın araya girmesiyle önlendi.
TDV, Hz. Hamza'nın Ebvâ ve Zül'uşeyre seferlerine ve Kaynukā' Gazvesi'ne de katıldığını ve bu seferlerde Peygamberimiz'in sancağını taşıdığını kaydeder.
Bedir'de Hz. Hamza
Özet: Bedir'in önde gelen kahramanlarındandı; Kureyş'in ileri gelenlerinden birkaçını öldürmesi, Uhud'daki intikam planının sebebi oldu.
Hicretin 2. yılında (624) yapılan Bedir Savaşı, Hz. Hamza'nın adının en çok anıldığı günlerden biridir. Savaş, o dönemin âdeti üzere teke tek vuruşmayla (mübâreze) başladı. TDV'ye göre Hz. Hamza bu vuruşmada Şeybe b. Rebîa'yı öldürdü ve Ebû Süfyân'ın karısı Hind'in babası Utbe b. Rebîa'nın öldürülmesine yardım etti. Savaş sırasında da Tuayme b. Adî'yi ve Kureyş'in bazı ileri gelenlerini öldürdü.
Bu isimler önemlidir, çünkü bir yıl sonra Uhud'da yaşanacakları doğrudan belirlemiştir. Tuayme, Mekke'nin eşrafından Cübeyr b. Mut'im'in amcasıydı. Utbe ve Şeybe ise Hind bint Utbe'nin babası ve amcasıydı. TDV'nin "Hind" maddesine göre Hind, Bedir'de babası, kardeşi ve amcası öldürüldükten sonra intikam alınıncaya kadar ağlamayacağına, koku sürünmeyeceğine yemin etti ve Kureyşlileri intikama çağırdı. Bedir'in kahramanı, Uhud'un hedefi haline gelmişti.
Hz. Hamza İçki İçer miydi? Develer Rivayeti
Özet: Sahih bir rivayette Bedir'den sonra içki içilen bir mecliste bulunduğu anlatılır; o tarihte içki henüz haram kılınmamıştı.
Google'da sık sorulan bu soru, Sahîh-i Buhârî'deki bir rivayete dayanır ve doğru bağlamıyla anlatılmalıdır. Hz. Ali'nin anlattığına göre, Bedir ganimetinden payına düşen ve Peygamberimiz'in verdiği iki dişi devesi vardı. Hz. Fâtıma ile evliliği için düğün yemeği hazırlamak istiyordu; develerle izhir otu taşıyıp satmayı planlamıştı. Develeri Ensâr'dan birinin evinin önüne çöktürmüştü. Döndüğünde develerin hörgüçlerinin kesildiğini gördü. Sorduğunda, Hz. Hamza'nın Ensâr'dan bir grupla içki içilen bir evde bulunduğunu, şarkı söyleyen kadının sözleri üzerine kalkıp develeri kestiğini öğrendi. Hz. Ali durumu Peygamberimiz'e anlattı. Peygamberimiz o eve gidip Hz. Hamza'yı kınadı. Hz. Hamza sarhoştu ve sert bir söz söyledi; Peygamberimiz onun sarhoş olduğunu anlayınca geri geri yürüyerek evden çıktı (Buhârî, 4003).
Bu olayın tarihi önemlidir. Olay Bedir'den sonra, Hz. Ali'nin evliliği sırasında yaşanmıştır; Hz. Hamza ise bir yıl sonra Uhud'da şehit olmuştur. Câbir b. Abdullah'ın Buhârî'deki rivayetine göre "Bazı kimseler Uhud sabahı içki içtiler ve o gün hepsi şehit olarak öldürüldüler; bu, içkinin haram kılınmasından önceydi" (Buhârî, 4618). TDV'nin "İçki" maddesi de içkinin aşama aşama yasaklandığını, kesin yasağın Mâide sûresinin 90-91. âyetleriyle geldiğini anlatır. Yani Hz. Hamza'nın içki içtiği dönemde içki henüz haram değildi; bu rivayet, bir sahâbîyi kınamak için değil, yasağın hangi şartlarda geldiğini anlamak için okunur.
Uhud'a Giden Yol: İki Vaat
Özet: Cübeyr b. Mut'im kölesi Vahşî'ye özgürlük, Hind ise takılarını ve on altın vaat etti; ikisinin de şartı Hamza'nın ölümüydü.
Bedir yenilgisinin intikamını almak isteyen Kureyş, hicretin 3. yılında büyük bir orduyla Medine'ye yürüdü. TDV'nin "Vahşî b. Harb" maddesine göre Cübeyr b. Mut'im, Habeşistan asıllı kölesi Vahşî'ye, amcası Tuayme'yi Bedir'de öldüren Hamza'yı öldürürse onu âzat edeceğini söyledi. Vahşî'nin kendi anlatımı da aynıdır: "Hamza, Bedir'de Tuayme b. Adî'yi öldürmüştü. Efendim Cübeyr b. Mut'im bana, 'Amcama karşılık Hamza'yı öldürürsen hürsün' dedi" (Buhârî, 4072).
TDV'ye göre Hind bint Utbe de Hamza'yı öldürecek kişiye bütün takılarına ek olarak on altın vereceğini söyledi. TDV'nin "Hamza" ve "Hind" maddeleri, Hind'in Hamza'nın ciğerini çiğneyeceğini ve organlarından gerdanlık yapacağını söylediğini de kaydeder. Vahşî daha sonra Müslüman olduğunda, hürriyetine kavuşmak için Hamza'yı öldürmekten başka çaresi olmadığını ve Uhud'a yalnızca bunun için katıldığını söylemiştir (TDV, "Vahşî b. Harb").
Ordunun Uhud'da Medine'ye karşı nasıl konuşlanacağı tartışılırken de Hz. Hamza'nın bir görüşü vardı. TDV'ye göre Medine'de kalıp savunma yapılması mı, şehir dışında düşmanla savaşılması mı tartışılırken Hz. Hamza ikinci şıkkı, yani şehir dışında savaşmayı tercih ettiğini söyledi.
Hz. Hamza Nasıl Şehit Oldu?
Özet: Uhud'da Sibâ' b. Abdüluzzâ'yı teke tek vuruşmada öldürdükten sonra, bir kayanın arkasında bekleyen Vahşî'nin fırlattığı mızrakla şehit oldu.
TDV'nin "Uhud Gazvesi" maddesine göre İslam ordusu 7 veya 11 Şevval 3 (23 veya 27 Mart 625) tarihinde Uhud Dağı'na vardı ve dağı arkasına alarak saf tuttu. Savaşın ilk safhası Müslümanların lehine gelişti. TDV'ye göre Hz. Hamza bu savaşta da kahramanca çarpıştı ve otuz bir kişiyi öldürdü.
Peygamberimiz'in uyarısına rağmen okçuların tepedeki yerlerini terk etmesiyle düzen bozuldu, İslam ordusu bozguna uğradı. TDV'nin aktardığına göre Hz. Hamza bu sırada düşmanla çarpışmaya devam ederken şöyle diyordu: "Ben Allah ve resulünün aslanıyım. Allahım! Ebû Süfyân ile adamlarının yaptıkları kötülüklerden sana sığınırım. Müslümanların yanlış hareketlerinden dolayı da senden af dilerim."
Şehadet anını en ayrıntılı anlatan kişi, onu şehit eden Vahşî'nin kendisidir. Yıllar sonra Humus'ta kendisini ziyaret eden iki kişiye anlattıkları Buhârî'de şöyle geçer: Saflar savaş için dizilince Sibâ' adında biri ortaya çıkıp teke tek vuruşacak birini çağırdı. Hz. Hamza onun karşısına çıktı, "Allah'a ve Resûlü'ne karşı mı geliyorsun?" diyerek ona saldırdı ve onu öldürdü. Vahşî ise bir kayanın altında pusuya yatmıştı. Hz. Hamza yaklaşınca mızrağını fırlattı; mızrak karnının alt kısmından girip arkasından çıktı ve Hz. Hamza şehit oldu (Buhârî, 4072).
Hz. Hamza'yı kim öldürdü?
Hz. Hamza'yı, Cübeyr b. Mut'im'in Habeşli kölesi Vahşî b. Harb öldürdü. Vahşî bunu, efendisinin verdiği âzat edilme sözü için yaptı; TDV'ye göre savaştan sonra Cübeyr onu âzat etti, Hind de söz verdiği takıları ve on altını ona verdi. Kaynaklar tek bir emir verenden söz etmez: TDV'ye göre Vahşî'ye Cübeyr özgürlük, Hind ödül vaat etmiş; Bedir'de öldürülen Hâris b. Âmir'in kızı da Vahşî'nin âzat edilmesi karşılığında Hamza'yı öldürmesini istemiştir.
Hz. Hamza kaç yaşında şehit oldu?
TDV vefat yaşını vermez. Doğum yılı 569 veya 570, şehadet tarihi Mart 625 olduğuna göre Hz. Hamza şehit olduğunda miladi takvimle yaklaşık 55 yaşındaydı. Bu da kaynakta yazan bir sayı değil, iki tarihten yaptığımız hesaptır.
Hind ve "Ciğer" Rivayeti
Özet: TDV'ye göre Vahşî Hamza'nın ciğerini Hind'e götürdü, Hind onu çiğnedi; Hind daha sonra Mekke'nin fethinde Müslüman oldu.
"Hz. Hamza'nın ciğerini kim yedi?" sorusu Google'da çok aranır. TDV'nin "Hamza" ve "Vahşî b. Harb" maddelerine göre Vahşî, Hz. Hamza'yı şehit ettikten sonra yanına gidip ciğerini çıkardı ve Hind'e götürdü. TDV'nin "Hind bint Utbe" maddesine göre Hind, Hamza'nın ciğerini alıp çiğnediği için "âkiletü'l-ekbâd" (ciğer yiyen kadın) diye anılmıştır. Müşrik askerler, babası müşrik olan Hanzala b. Ebû Âmir dışında bütün şehitlerin burunlarını, kulaklarını ve diğer organlarını kesmiş; Hind de takılarını Vahşî'ye verip bunların yerine şehitlerin organlarından gerdanlık ve halhal takmıştı. TDV'nin "Uhud Gazvesi" maddesi, Müslümanların bu savaşta yetmiş şehit verdiğini ve Hanzala dışındaki şehitlerin hepsine işkence yapıldığını kaydeder.
Hikâyenin sonu ise insanı düşündürür. Hind'in İslam'a düşmanlığı Mekke'nin fethine kadar sürdü. TDV'ye göre kocası Ebû Süfyân'dan bir gün sonra o da Müslüman oldu; yüzü kapalı olarak kadınların arasına karışıp Peygamberimiz'e biat etti. Peygamberimiz'in onu iyi karşılaması ve geçmişte yaptıkları üzerinde durmaması Hind'i çok memnun etti; Buhârî ve Müslim'de geçen rivayete göre Hind, bir zamanlar yeryüzünde perişan olmasını en çok istediği ailenin Peygamber ailesi olduğunu, artık gözünde bu aileden daha değerli kimse bulunmadığını söyledi (TDV, "Hind bint Utbe").
Peygamberimiz'in Acısı ve Nahl Sûresi 126. Âyet
Özet: Peygamberimiz amcasının hâlini görünce ağladı ve misliyle karşılık vermeye yemin etti; inen âyetle sabrı seçti.
Savaştan sonra Peygamberimiz şehitlerin arasında amcasını bu hâlde buldu. TDV, çok üzüldüğünü, ağladığını ve şöyle dediğini aktarır: "Hiç kimse senin kadar musibete uğramamıştır ve uğramayacaktır. Beni bunun kadar öfkelendiren bir şey olmamıştır. Ey Resûlullah'ın amcası! Ey Allah ve resulünün aslanı Hamza! Allah sana rahmet etsin. İyi bilirim ki sen akrabalık haklarını gözetir, daima hayırlı işler yapardın."
TDV'ye göre Peygamberimiz bundan sonra müşriklerden yetmiş (başka bir rivayette otuz) kişiye aynı şekilde karşılık vereceğine yemin etti. Ancak şu meâldeki âyet inince bundan vazgeçti: "Eğer ceza verecekseniz size yapılanın misliyle ceza verin. Ama sabrederseniz elbette bu, sabredenler için daha hayırlıdır" (Nahl 16/126). En sevdiği amcasına yapılanın karşısında bile ölçüyü aşmamak, bu âyetin ilk ve en ağır uygulamasıdır.
Hz. Hamza'nın kız kardeşi, yani Peygamberimiz'in halası Safiyye de kardeşini görmek istedi. Peygamberimiz onu engellemeye çalıştı; TDV'ye göre Safiyye, kardeşinin bu musibete Allah yolunda uğradığını, sevabını Allah'tan beklediğini söyleyerek ısrar etti, ama cenazeyi görünce gözyaşlarını tutamadı. Peygamberimiz, Hamza'nın Allah ve resulünün aslanı, şehitlerin efendisi olduğunu söyleyerek halası Safiyye'yi ve kızı Hz. Fâtıma'yı teselli etti ve Âl-i İmrân sûresinin şehitlerin ölmeyip Rableri katında rızıklandığını bildiren 169-170. âyetlerini okudu.
Medine'ye dönüldüğünde Ensâr'ın kadınları Peygamberimiz'e taziyeye geldi. TDV'ye göre Ensârlı kadınların gece yarısına kadar ağladığını duyan Peygamberimiz onlara teşekkür ve dua edip evlerine gönderdi; ertesi gün böyle ağlamalarını uygun bulmadığını söyledi.
Cenazesi ve Kabri
Özet: Uhud'da, yeğeni Abdullah b. Cahş ile aynı kabre defnedildi; kabrin üzerindeki türbe Osmanlı sonrasında yıkıldı.
TDV'ye göre Hz. Hamza'nın cenaze namazını Peygamberimiz kıldırdı, arkasından diğer şehitlerin namazı kılındı. Şehitler yıkanmadan, kendi elbiseleriyle ikişer üçer Uhud'da toprağa verildi; elbiseleri göğüs ve baş kısımlarına sarıldı, alt kısımları kokulu otlarla örtüldü. Hz. Hamza'nın kabrini Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Ali ve Zübeyr kazdı ve Peygamberimiz'le birlikte defnetti. Hz. Hamza, kız kardeşinin oğlu Abdullah b. Cahş ile aynı kabre konuldu.
Şehide cenaze namazı kılınıp kılınmayacağı mezhepler arasında farklıdır; bu farkı ve ziyaretin adabını Uhud Şehitliği rehberimizde ayrıntısıyla anlattık. Bu yazıda kabrin tarihine bakalım.
Hz. Hamza'nın kabri nerede?
Kabir, Medine'nin kuzeyinde, Uhud Dağı'nın eteğindeki Uhud Şehitliği'ndedir. TDV'ye göre kabrin üzerindeki türbenin Abbâsî Halifesi Nâsır-Lidînillâh'ın (1180-1225) annesi tarafından yaptırıldığı rivayet edilir. Türbenin yanına sonraki dönemlerde mescit ve kütüphane yapılmış, Osmanlılar zamanında buranın bakımına özen gösterilmiştir. Bölgenin yönetimi Osmanlıların elinden çıktıktan sonra türbe ve çevresindeki bütün yapılar yıkılmıştır.
Bugün kabir, diğer Uhud şehitlerinin kabirleri gibi sade bir toprak kabirdir ve kabristanın içine girilmez; ziyaretçiler çevre duvarının önünden selâm verip dua eder. Şehitliğin yakınında, onun unvanıyla anılan Seyyidü'ş-Şühedâ Mescidi bulunur. Kabristanın düzeni, Okçular Tepesi, ziyaret saati ve yanınıza almanız gerekenler Uhud Şehitliği yazımızda yer alır.
Vahşî'nin Sonrası: "Yüzünü Benden Saklayabilir misin?"
Özet: Vahşî Müslüman oldu ama Peygamberimiz onu görmeye dayanamadı; yıllar sonra aynı mızrakla yalancı peygamber Müseylime'yi öldürdü.
Vahşî, Uhud'dan sonra Mekke'de yaşamaya devam etti. TDV'ye göre Mekke'nin fethinde genel affın dışında bırakılan yaklaşık on kişiden biriydi; bu yüzden Tâif'e kaçtı. Tâifliler Müslüman olmak için Medine'ye heyet gönderince, Peygamberimiz'in elçilere dokunmadığını duyan Vahşî de onlarla birlikte (başka bir rivayete göre yalnız) Medine'ye geldi.
Vahşî'nin Buhârî'deki kendi anlatımına göre Peygamberimiz onu görünce sordu: "Sen Vahşî misin?" "Evet" dedi. "Hamza'yı sen mi öldürdün?" "Size ulaşan neyse o oldu" dedi. Peygamberimiz, "Yüzünü benden saklayabilir misin?" buyurdu (Buhârî, 4072). TDV'nin "Vahşî" maddesi, Vahşî'nin Mescid-i Nebevî'de Müslüman olduğunu, günahının bağışlanıp bağışlanmayacağından endişe ettiğini ve Peygamberimiz'in ona Allah'ın rahmetinden ümit kesilmemesini bildiren âyetleri (Furkân 25/71, Nisâ 4/116, Zümer 39/53) okuduğunu aktarır. TDV'nin ifadesiyle Peygamberimiz Vahşî'yi cezalandırmadı, ona kötü bir söz bile söylemedi; yalnızca amcasının öldürülüşünü hatırlamak istemediği için gözüne görünmemesini istedi. TDV bu olayı, Peygamberimiz'in Hamza'yı ne kadar çok sevdiğini gösteren dikkate değer bir olay olarak değerlendirir.
Peygamberimiz'in vefatından sonra yalancı peygamber Müseylimetülkezzâb ortaya çıktı. Vahşî, "Müseylime'ye gideyim, belki onu öldürürüm de Hamza'nın karşılığını öderim" dedi (Buhârî, 4072). TDV'ye göre hicretin 12. yılında (633) Hâlid b. Velîd komutasında Yemâme Savaşı'na katıldı ve Müseylime'yi mızrağıyla vurdu. TDV, Vahşî'nin şöyle dediğini nakleder: "Hamza'yı öldürmekle insanların en hayırlısının kanına girdim, Müseylime'yi öldürmekle de insanların en kötüsünü ortadan kaldırdım." Vahşî daha sonra Yermük Savaşı'na katıldı, Humus'a yerleşti ve kaynakların çoğuna göre Hz. Osman döneminde orada vefat etti.
Neden "Seyyidü'ş-Şühedâ" ve "Esedullah" Denir?
Özet: İki unvanı da Peygamberimiz'in Uhud günü onun için söylediği sözlerden gelir.
TDV'ye göre Peygamberimiz, Hamza'nın "Allah ve resulünün aslanı" ve "şehitlerin efendisi" olduğunu söyleyerek Safiyye ile Hz. Fâtıma'yı teselli etmiştir. Hz. Hamza'nın kendisi de Uhud'da "Ben Allah ve resulünün aslanıyım" diye çarpışmıştı. TDV, Uhud'daki kahramanlığıyla o günün gazileri ve sonraki bütün gaziler için cesaret örneği olduğunu, gazi ve şehitlerin pîri sayıldığını ve bu yüzden İslam tarihinde seyyidüşşühedâ ve esedullah unvanlarıyla anıldığını yazar.
| Unvan / künye | Anlamı | Kaynağı |
|---|---|---|
| Seyyidü'ş-şühedâ | Şehitlerin efendisi | Peygamberimiz'in Uhud günü Safiyye ve Fâtıma'yı teselli ederken söylediği söz (TDV) |
| Esedullah (Esedü Resûlih) | Allah'ın (ve Resûlü'nün) aslanı | Hz. Hamza'nın Uhud'daki sözü ve Peygamberimiz'in ona hitabı (TDV) |
| Ebû Umâre | Umâre'nin babası | Oğlu Umâre'nin adıyla künyesi |
| Ebû Ya'lâ | Ya'lâ'nın babası | Oğlu Ya'lâ'nın adıyla ikinci künyesi |
TDV, Hz. Hamza'nın akrabalık hukukunu gözeten, mert ve titiz bir insan olduğunu; buna karşılık yaşadığı dönemde ilmî ve idarî işlere katılma fırsatı bulamadığı için kaynaklarda hakkında fazla bilgi bulunmadığını da not eder. Hz. Hamza'nın Peygamberimiz'den naklettiği bir dua TDV'de şöyle geçer: Peygamberimiz, "Allahım! Senden ism-i a'zamın ve rıdvân-ı ekberin hürmetine istekte bulunuyorum" duasına devam etmeyi tavsiye etmiştir (İbnü'l-Esîr'den aktarımla).
Hz. Hamza'nın Eşleri ve Çocukları
Özet: Üç eşinden üç oğlu ve bir kızı oldu; kızı Ümâme, Peygamberimiz'in süt kardeşinin kızı olduğu için onunla evlenmedi.
TDV'nin verdiği bilgiye göre Hz. Hamza'nın çocukları şunlardır:
| Eşi | Çocuğu |
|---|---|
| Havle bint Kays | Umâre (oğlu) |
| Bintü'l-Mille b. Mâlik el-Evsî | Ya'lâ ve Âmir (oğulları) |
| Selmâ bint Umeys | Ümâme (kızı) |
Hz. Hamza şehit olduğunda kızı Ümâme küçüktü. TDV'ye göre Ümâme'nin teyzesi Esmâ, Ca'fer b. Ebû Tâlib'in hanımı olduğu için Peygamberimiz onun bakımını Hz. Ca'fer'e verdi. Hicretin 7. yılındaki umreden dönüşte küçük Ümâme'nin Mekke'den Medine'ye götürülüşünü ve himayesi konusundaki tartışmayı Hz. Ali yazımızda anlattık. Sonraki yıllarda Hz. Ali, Peygamberimiz'e amcasının kızı Ümâme ile evlenmesini teklif etti; Peygamberimiz ise Ümâme'nin süt kardeşinin kızı olduğunu ve Allah'ın süt kardeşin kızıyla evlenmeyi haram kıldığını söyledi (TDV, İbn Sa'd'dan aktarımla; ayrıca Buhârî, 5100). Peygamberimiz Ümâme'yi Mahzûmoğulları'ndan Seleme b. Ebû Seleme ile evlendirdi.
Hz. Hamza'nın Hayatı: Kısa Kronoloji
Özet: Tarihler TDV İslâm Ansiklopedisi'ndendir; kaynakta iki tarih olan yerlerde ikisi de yazılmıştır.
| Tarih | Olay |
|---|---|
| 569 veya 570 | Mekke'de doğdu; Süveybe'den Peygamberimiz'le birlikte süt emdi |
| 612 veya 616 | Kâbe'nin önünde Müslüman olduğunu ilan etti; Zeyd b. Hârise ile kardeş ilan edildi |
| Hicret (622) | Medine'ye hicret etti; Kubâ'da misafir kaldı |
| Ramazan 1 (Mart 623) | İlk seriyye olduğu rivayet edilen Sîfülbahr seferinin komutanı oldu |
| Hicretin 2. yılı (624) | Bedir Savaşı: Şeybe'yi ve Tuayme'yi öldürdü, Utbe'nin öldürülmesine yardım etti |
| 7 veya 11 Şevval 3 (Mart 625) | Uhud Savaşı'nda Vahşî'nin mızrağıyla şehit oldu; Uhud'a defnedildi |
Türk Kültüründe Hz. Hamza
Özet: Kahramanlığın sembolü oldu; Türk folklorunda güreşçilerin pîri sayılır, hayatı etrafında Hamzanâme hikâyeleri oluştu.
TDV'ye göre Müslümanlar arasında kahramanlığın sembolü olan Hz. Hamza, Türk folklorunda güreşçilerin pîri sayılmış, menkıbevî hayatı Müslüman milletlerin edebiyatlarında kendi adıyla anılan eserlere konu olmuştur. Bu halk hikâyelerinin genel adı Hamzanâme'dir. Burada bir ayrım yapmak gerekir: Hamzanâme'ler halk edebiyatı ürünleridir ve içlerindeki olağanüstü maceralar tarihî bilgi değildir. Hz. Hamza'nın hayatını öğrenmek isteyen okuyucunun başvuracağı yer, bu yazıda esas aldığımız siyer kaynakları ve sahih hadislerdir.
TDV, Hz. Hamza'nın kaderini Peygamberimiz'in anne ve babasınınkine benzetir: hepsi genç yaşta vefat etmiş, ama görevlerini tamamlamışlardır. TDV'nin ifadesiyle Hz. Hamza'nın görevi, Müslümanların varlığı uğrunda elinden geleni yaptıktan sonra aynı yolda şehadet şerbetini içmek ve tarih boyunca gazilerin gönlünde yaşamaktı.
Umre Yolcusu İçin Hz. Hamza'nın İzleri
Özet: Mekke'de Kâbe'nin çevresi, Medine'de Kubâ ve Uhud, Hz. Hamza'nın hayatının geçtiği yerlerdir.
Umreye giden yolcu, Hz. Hamza'nın hayatının üç durağını kendi gözüyle görür. Mekke'de, Mescid-i Haram'da Kâbe'yi tavaf ederken Hz. Hamza'nın avdan dönüp tavaf ettiği ve Müslüman olduğunu ilan ettiği meydanın çevresindesinizdir; tavafın nasıl yapıldığını tavaf rehberimizde anlattık. Medine'de, hicretinde misafir kaldığı Kubâ'yı ve Mescid-i Nebevî'yi ziyaret edersiniz. Ve Uhud'da, şehitliğin önünde Hz. Hamza'ya, Abdullah b. Cahş'a, Mus'ab b. Umeyr'e ve diğer şehitlere selâm verirsiniz.
Uhud ziyaretinde akılda tutulması gereken tek kural şudur: Hz. Hamza'nın kabri bir ziyaret ve ibret yeridir. Şehitlere selâm verilir, onlar için rahmet dilenir ve dua Allah'a yöneltilir. Medine'deki diğer ziyaret noktalarını Medine'de gezilecek yerler rehberimizde, Peygamberimiz'in ailesinden ve ashâbından pek çok kişinin yattığı kabristanı Cennetü'l-Bakî yazımızda bulabilirsiniz.
Medine konaklamalı umre programlarımızın tarihlerini, otellerini ve dahil hizmetlerini umre fiyatları ve programları sayfamızda karşılaştırabilirsiniz. Okul tatilinde öğrenci ve gençler için düzenlenen programlar ise gençlik umresi sayfamızda yer alır.
Hz. Hamza Hakkında Sık Sorulan Sorular
Hz. Hamza peygamberimizin neyi olur?
Amcası ve süt kardeşidir. Babası Abdülmuttalib, Peygamberimiz'in dedesidir; ikisi Ebû Leheb'in câriyesi Süveybe'den süt emmiştir. TDV'ye göre çocukluk ve gençlik yıllarında arkadaş ve dosttular.
Hz. Hamza nasıl Müslüman oldu?
Avdan dönüp Kâbe'yi tavaf ederken Ebû Cehil'in Peygamberimiz'e hakaret ettiğini duydu. Öfkeyle elindeki yayla Ebû Cehil'i yaraladı ve Muhammed'in dinini benimsediğini herkesin önünde ilan etti. TDV'ye göre bu, peygamberliğin 2. veya 6. yılındaydı.
Hz. Hamza nasıl şehit oldu?
Uhud Savaşı'nda (Mart 625) Sibâ' b. Abdüluzzâ'yı teke tek vuruşmada öldürdükten sonra, bir kayanın arkasında pusuda bekleyen Vahşî b. Harb'in fırlattığı mızrakla şehit oldu (Buhârî, 4072).
Hz. Hamza'yı kim öldürdü?
Cübeyr b. Mut'im'in Habeşli kölesi Vahşî b. Harb. Cübeyr, Bedir'de amcasını öldüren Hamza'yı öldürürse onu âzat edeceğini söylemişti. Vahşî sonradan Müslüman oldu ve Yemâme'de yalancı peygamber Müseylime'yi öldürdü.
Hz. Hamza'nın ciğerini kim yedi?
TDV'ye göre Vahşî ciğeri Ebû Süfyân'ın karısı Hind bint Utbe'ye götürdü, Hind onu çiğnedi ve bu yüzden "âkiletü'l-ekbâd" (ciğer yiyen kadın) diye anıldı. Hind, Mekke'nin fethinde Müslüman oldu.
Hz. Hamza kaç yaşında şehit oldu?
Kaynaklar yaşını doğrudan vermez. TDV'deki doğum yılı (569 veya 570) ile şehadet tarihi (Mart 625) esas alınırsa miladi takvimle yaklaşık 55 yaşındaydı; bu bizim hesabımızdır.
Hz. Hamza'nın kabri nerede?
Medine'nin kuzeyinde, Uhud Dağı'nın eteğindeki Uhud Şehitliği'ndedir. Yeğeni Abdullah b. Cahş ile aynı kabirde yatar. Üzerindeki türbe yıkılmıştır; bugün sade bir toprak kabirdir ve ziyaretçiler duvarın önünden selâm verir.
Hz. Hamza'nın lakabı nedir?
İki unvanı vardır: "şehitlerin efendisi" anlamında Seyyidü'ş-şühedâ ve "Allah'ın aslanı" anlamında Esedullah. İkisi de Peygamberimiz'in Uhud günü onun için söylediği sözlerden gelir. Künyesi Ebû Umâre'dir.
Son Söz
Hz. Hamza'nın hayatını kaynaklardan okurken bizi en çok düşündüren iki sahne oldu. Biri Mekke'de, Kâbe'nin önünde: tek başına Müslüman olduğunu ilan eden, yeğenine yapılan hakarete sessiz kalmayan amca. Diğeri Medine'de, yıllar sonra: amcasını şehit eden adam karşısında duran, onu cezalandırmayan, yalnızca "yüzünü benden saklayabilir misin" diyen Peygamber. Birincisi cesaretin, ikincisi sabrın en ağır hâlidir; Nahl sûresinin 126. âyeti de bu ikisinin arasında iner.
Kaynakların ayrıldığı yerlerde (doğum ve Müslüman oluş yılı, yetmiş ya da otuz rivayeti) iki görüşü de yazdık. Kaynakta olmayan yaşları hesap olarak belirttik, Hamzanâme'lerdeki menkıbeleri tarih diye aktarmadık. Uhud'da şehitliğin önünde durduğunuzda, Peygamberimiz'in amcasına "şehitlerin efendisi" dediği o günü hatırlamanızı dileriz.
Kâbe'nin önünde Müslüman olduğunu haykıran Hz. Hamza, Uhud'un eteğinde, ona selâm veren her umre yolcusunun hafızasında yaşamaya devam ediyor.
Kaynaklar
- Hüseyin Algül, "Hamza", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 15, s. 500-502 (
islamansiklopedisi.org.tr/hamza, 22 Kasım 2026'da okundu). - Mustafa Sabri Küçükaşcı, "Vahşî b. Harb", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 42, s. 450-451 (
islamansiklopedisi.org.tr/vahsi-b-harb, 22 Kasım 2026'da okundu). - M. Yaşar Kandemir, "Hind bint Utbe", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 18, s. 64-65 (
islamansiklopedisi.org.tr/hind-bint-utbe, 22 Kasım 2026'da okundu). - "Uhud Gazvesi", TDV İslâm Ansiklopedisi (
islamansiklopedisi.org.tr/uhud-gazvesi, 22 Kasım 2026'da okundu). - "İçki", TDV İslâm Ansiklopedisi (
islamansiklopedisi.org.tr/icki, 22 Kasım 2026'da okundu). - Sahîh-i Buhârî, hadis no. 4003 ve 4072 (Meğâzî), 4618 (Tefsîr), 5100 (Nikâh); Arapça metin
sunnah.comüzerinden, 22 Kasım 2026'da okundu. - Kur'an-ı Kerîm: Nahl 16/126; Âl-i İmrân 3/169-170; Furkân 25/71; Nisâ 4/116; Zümer 39/53 (TDV maddelerindeki meâl ve aktarımla).



