Hacerül Esved Nedir? Tarihi, Neden Siyah Olduğu ve Öpülmesi

Kâbe'yi tavaf eden her umre yolcusu yedi şavtın her birine aynı noktadan başlar ve her şavtı aynı noktada bitirir: Kâbe'nin köşesine, yerden bir buçuk metre yüksekliğe yerleştirilmiş, gümüş bir çerçevenin içindeki koyu renkli taşın hizasında. Bu taş Hacerül Esved'dir. Peygamber Efendimiz onu öptü, kalabalıkta değneğiyle işaret etti; Hz. Ömer de öperken "Senin zarar da fayda da vermeyen bir taş olduğunu biliyorum" dedi. Bu yazıda Hacerül Esved'in ne olduğunu, nereden geldiğine dair rivayetleri, neden siyah olduğunu, başına gelenleri, öpmenin ve selamlamanın hükmünü, İstanbul'daki parçalarını TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Hacerülesved" maddesini, Diyanet İşleri Başkanlığı'nın fetvasını ve sahih hadis kaynaklarını esas alarak anlattık.

Kısa cevap: Hacerül Esved, Arapçada "siyah taş" demektir. TDV'ye göre Kâbe'nin güneydoğu köşesinde, yerden yaklaşık 1,5 metre yükseklikte, gümüş bir muhafaza içinde duran, yaklaşık 30 santimetre çapında, yumurta biçimli ve siyaha yakın koyu kırmızı renkte bir taştır. Kaynaklar, taşı tavafın başlangıç noktasını belirlemek için Hz. İbrahim'in yerleştirdiğinde birleşir; cennetten indiği rivayet edilir. Tavafta onu elle dokunup öpmek (istilâm) sünnettir; kalabalıkta uzaktan elleri kaldırıp "Bismillâhi Allâhü ekber" diyerek selamlamak yeterlidir. Diyanet'in ifadesiyle ona dokunamamak tavafta hiçbir eksikliğe sebep olmaz.

İlgili rehberler: Tavaf Nasıl Yapılır? · Kâbe'nin Dört Köşesi · Kâbe Nedir?


Hacerül Esved Nedir? Adı, Yeri ve Görünüşü

Özet: "Siyah taş" demektir; Kâbe'nin güneydoğu köşesinde, gümüş çerçeve içinde, yerden bir buçuk metre yüksekte durur ve tavafın başlangıç çizgisini belirler.

Hacerül Esved, Arapça el-hacerü'l-esved, yani "siyah taş" terkibinden gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre taşa bu ad, siyaha yakın koyu kırmızı renginden dolayı verilmiştir. Taşın kendisi bir anıt ya da süs değil, Kâbe'nin duvarına yerleştirilmiş bir işarettir: tavafın nereden başlayıp nerede biteceğini gösterir.

TDV'nin verdiği ölçüler şunlardır: taş Kâbe'nin güneydoğu köşesinde, yerden yaklaşık 1,5 metre yükseklikte durur; yaklaşık 30 santimetre çapında ve yumurta biçimindedir. Suudi Arabistan'ın resmî ansiklopedisi Saudipedia da aynı yüksekliği verir ve taşın geri kalan kısmının Kâbe'nin duvarının içinde kaldığını ekler. Bugün dışarıdan görünen, oval bir gümüş çerçevenin içindeki yüzeydir.

Taş tek parça değildir. TDV, Abdullah b. Zübeyr döneminde çıkan bir yangında taşın üç parçaya ayrıldığını ve parçaların birbirine yapıştırıldığını yazar; ayrıca tarih boyunca taştan parça koparma girişimlerinden ve koparılan parçaların yerine takılmasından söz eder. Saudipedia, çerçevenin içinde boyları farklı sekiz küçük parçanın göründüğünü, en büyüğünün bir hurma tanesi büyüklüğünde olduğunu kaydeder. Aynı kaynak, bazı rivayetlerde toplam parça sayısının on beş olarak geçtiğini, bunların yedisinin mum, misk ve amberden yapılmış bir macunun altında kaldığını da aktarır; bu sayıyı kendisi de "rivayet" diye verir.

Taşın bulunduğu köşeye de onun adı verilir: Rükn-i Hacerülesved (Hacerülesved köşesi). Kâbe'nin öteki üç köşesi Irak, Şam ve Yemen köşeleridir; köşelerin adlarını ve tavafta hangisinde ne yapıldığını Kâbe'nin dört köşesi ve isimleri yazımızda tek tabloda topladık.

Hacerül Esved nasıl yazılır?

Aynı taş Türkçede birkaç biçimde yazılır. TDV İslâm Ansiklopedisi madde başlığında bitişik Hacerülesved biçimini kullanır. Diyanet'in fetva ve rehberlerinde Hacer-i Esved geçer. Arapça aslına en yakın yazım Hacerü'l-Esved'dir. Gündelik dilde en çok aranan biçim ise ayrı yazılan Hacerül Esved'dir. Dördü de aynı taşı anlatır; bu yazıda başlıkta aranan biçimi, alıntılarda kaynağın kendi yazımını kullandık.


Hacerül Esved Nereden Geldi? Cennetten İndiği Rivayeti ve Hz. İbrahim

Özet: Kaynaklar taşı Hz. İbrahim'in yerleştirdiğinde birleşir; cennetten indiği ve tufanda Ebû Kubeys'te saklandığı rivayet edilir, TDV bu rivayetlerin çoğunun zayıf olduğunu belirtir.

Taşın Kâbe'ye nasıl geldiği sorusunda kaynakların ortak noktası tektir. TDV'nin ifadesiyle kaynaklar, Hacerülesved'in Hz. İbrahim tarafından, Kâbe'yi inşa ettiği sırada tavafın başlangıç noktasını belirlemek için yerine konduğu konusunda birleşir. Hz. İbrahim'in Kâbe'yi inşa ederken üzerine çıktığı taş ise ayrı bir taştır ve bugün Kâbe'nin karşısında, camekân içinde durur; onu Makam-ı İbrahim yazımızda anlattık.

Taşın kökeni, tarihçesi ve mahiyeti hakkında ise birçok rivayet vardır. TDV bunları şöyle özetler: taş cennetten indirilmiştir, Nûh tufanı sırasında Mekke'deki Ebû Kubeys dağında korunmuştur, Hz. İbrahim Kâbe'yi inşa ederken oradan getirilip yerine konmuştur. TDV aynı yerde bir uyarı ekler: bu rivayetlerin birçoğu zayıf isnada dayanır, bazıları da sembolik bir anlam taşır. Bu yüzden "taş tufanda şu dağda saklandı" gibi ayrıntıları kesin tarih bilgisi gibi değil, rivayet olarak okumak gerekir.

Cennetten iniş konusunda en çok bilinen hadis, Tirmizî'nin İbn Abbas'tan naklettiği şu rivayettir: "Hacerülesved cennetten indi; sütten daha beyazdı. Onu Âdemoğullarının günahları kararttı." (Tirmizî, Hac 49; sunnah.com numarasıyla 877). Tirmizî bu hadis için "hasen sahih" hükmünü verir; sunnah.com'daki Darussalam derecelendirmesi "hasen"dir.

Batılı bazı araştırmacılar taşı, Araplar'ın İslâm öncesinde taptığı bir putun kalıntısı sanmıştır. TDV, Cevâd Ali'ye dayanarak bu kanaati aktarır ve yanlış olarak niteler. Taşın İslâm'daki yeri bir tapınma nesnesi olması değil, Hz. İbrahim'in kurduğu Kâbe'de tavafın başlangıcını göstermesidir. Bu noktayı aşağıda Hz. Ömer'in sözüyle yeniden ele alıyoruz.

Hacerül Esved neden siyah?

TDV, taşın kararmasıyla ilgili kaynaklarda üç açıklama bulunduğunu yazar:

  • Günahlar: Yukarıdaki Tirmizî hadisinde geçtiği gibi, sütten beyaz inen taşı Âdemoğullarının günahları kararttı.

  • Yangınlar: Kâbe tarih boyunca birkaç kez yangın geçirdi; taş da bu yangınlarda zarar gördü.

  • Câhiliye dönemi: İslâm öncesinde müşriklerin Kâbe'de döktükleri kan.

Bugünkü rengini Suudi kaynakları "kırmızımsı siyah" diye tarif eder. TDV de taşın tam siyah değil, siyaha yakın koyu kırmızı olduğunu söyler. Yani "siyah taş" adı, taşın görünüşüne göre verilmiş bir addır.


Taşı Yerine Kim Koydu? Peygamberimiz'in Hakemliği

Özet: Kureyş Kâbe'yi yeniden inşa ederken kabileler taşı kimin yerleştireceği konusunda anlaşamadı; otuz beş yaşındaki Hz. Muhammed'in çözümüyle taş bir örtüyle taşındı ve yerine onun eliyle kondu.

Hacerül Esved'in tarihinde Peygamber Efendimiz'in peygamberlikten önceki hayatına ait bir olay vardır. TDV'nin anlattığına göre Kureyşliler Kâbe'yi yeniden inşa ederken duvar taşın konacağı hizaya geldi ve kabileler arasında anlaşmazlık çıktı. Bu şerefli görevi hiçbir kabile ötekine bırakmak istemiyordu; iş kavgaya varacak noktaya geldi.

Kureyş'in en yaşlısı Ebû Ümeyye b. Mugīre bir yol önerdi ve onun önerisiyle Hz. Muhammed hakem kabul edildi. TDV, o sırada Peygamberimiz'in otuz beş yaşında olduğunu kaydeder. Çözüm şuydu: Hz. Muhammed taşı bir örtünün içine koydu, bütün kabile reisleri örtünün kenarından tutarak taşı birlikte kaldırdı. Taş yerleştirileceği hizaya gelince onu yerine bizzat kendisi koydu.

Bu olay iki şeyi birden gösterir. Birincisi, Kâbe'nin ve bu taşın Kureyş için ne kadar önemli olduğunu; kabileler bir taşın yerine konması için savaşı göze alıyordu. İkincisi, Peygamberimiz'in daha peygamberlik gelmeden Mekke'de güvenilir bir hakem olarak kabul gördüğünü. Bugün tavafa başlarken selamladığınız taşı, yaklaşık on dört asır önce yerine o mübarek el koymuştur.


Hacerül Esved'in Başına Gelenler: Yangın, Karmatîler ve Kırılma

Özet: Taş yangında parçalandı, gümüş çerçeveye alındı, 930'da Karmatîler tarafından götürülüp yirmi yılı aşkın süre sonra geri getirildi; 1932'de bir kişi parça kopardı.

Kâbe tarih boyunca sel, yangın ve saldırı gördü; TDV'ye göre taş da bu olaylarda hasar gördü, parçalandı ve her seferinde parçaları özenle yerine yapıştırıldı. Kaynaklarda tarihiyle kaydedilen olayları aşağıdaki tabloda sıraladık. Tarih bilgisini kaynağın kendisinden aldık; iki kaynağın farklı tarih verdiği yerde ikisini de yazdık.

Dönem

Olay

Kaynak

Câhiliye

Huzâalılar Cürhümlüler'i Mekke'den çıkarınca Cürhümlüler taşı sakladı; uzun aramadan sonra bulunup yerine kondu.

TDV

Peygamberlik öncesi

Kureyş'in Kâbe inşası; Hz. Muhammed'in hakemliğiyle taş yerine kondu.

TDV

Abdullah b. Zübeyr dönemi (683-692)

Yangında taş üç parçaya ayrıldı; parçalar yapıştırılıp gümüş bir muhafazaya alındı.

TDV, Saudipedia

189 (805)

Yıpranan muhafaza Hârûnürreşîd tarafından güçlendirildi.

TDV, Saudipedia

317 (930)

Karmatî lideri Ebû Tâhir el-Cennâbî taşı söküp Hecer'e götürdü.

TDV (Saudipedia ve BBC saldırıyı 929 olarak verir)

339 (950-951)

Taş Mekke'ye geri getirilip yerine kondu; muhafaza onarılıp yenilendi.

TDV, Saudipedia

1290 (1873)

Taş, ortasında 27 santimetre çapında yuvarlak açıklık bulunan gümüş bir muhafaza içindeydi.

TDV (İbrâhim Rifat Paşa'dan)

1932

Bir kişi taştan parça kopardı; parça yerine kondu.

TDV, Saudipedia

1979 ve 2001

Gümüş çerçeve Kral Hâlid ve Kral Fehd dönemlerinde değiştirildi.

Saudipedia

2021

Taş, 49 bin megapiksel çözünürlükte ilk kez bu kadar ayrıntılı fotoğraflandı.

Arab News, Saudipedia

Hacerül Esved ne zaman çalındı? Karmatîler olayı

Taşın tarihindeki en ağır olay, Bahreyn bölgesinde güçlenen Karmatîler'in Mekke baskınıdır. TDV'ye göre hicrî 317 (miladi 930) yılında Karmatî lideri Ebû Tâhir el-Cennâbî, Mekke'de katliam ve yağma yaptığı sırada Hacerülesved'i yerinden söktü ve kendi merkezleri olan Hecer'e götürdü. Saudipedia ve BBC Türkçe saldırının tarihini 929 olarak verir; hicrî 317 yılı miladi 929 ve 930 yıllarına yayıldığı için iki tarih aynı olayı gösterir. BBC'nin aktardığı tarih kitaplarına göre saldırı hac mevsiminde oldu, hacılar öldürüldü ve Kâbe'nin kapısı kırıldı.

Taş ancak hicrî 339 (miladi 950-951) yılında geri getirildi. Bu, yirmi yılı aşan bir yokluk demektir; BBC Türkçe süreyi 22 yıl, Saudipedia "yirmi yıldan fazla" olarak verir ve taşın 950'de Kurban Bayramı'nda Kâbe'ye döndüğünü yazar. Geri dönüşün sebebi konusunda TDV iki rivayet aktarır: birine göre Fâtımî halifesi Mansûr-Billâh'ın emriyle, diğerine göre Abbâsî halifesi Mutî'-Lillâh'ın 30.000 dinar fidye ödemesiyle. Taş yerine konduğunda gümüş muhafazası da onarılıp yenilendi.

Bu yirmi yılı aşkın sürede hac ve tavaf durmadı. TDV'ye göre hacılar tavafta taşın durduğu yeri istilâm ederek tavaflarını yaptılar. Bu ayrıntı, fıkıhtaki hükmün de özeti gibidir: tavafın başlangıcı bir taşın varlığına değil, o noktanın hizasına bağlıdır.

Hacerül Esved ne zaman kırıldı?

Taşın parçalanmasına yol açan ilk tarihli olay, yukarıda geçen Abdullah b. Zübeyr dönemindeki yangındır; Saudipedia bu yangını Hüseyin b. Nümeyr'in Mekke kuşatmasıyla ilişkilendirir. Yakın tarihteki olay ise 1932'dedir: bir kişi taştan parça kopardı. Kaynaklar bu kişiyi farklı anlatır; TDV onu "bir Afganlı" olarak verir ve yakalanıp idam edildiğini yazar, Saudipedia ise İranlı bir adam olarak anar ve Kral Abdülaziz'in parçayı 30 Ağustos 1932'de yerine taktırdığını kaydeder. Saudipedia ayrıca 974 ve 1023 yıllarında taşa yönelik iki saldırı girişiminden daha söz eder.

2021'deki yüksek çözünürlüklü fotoğraflar

Arab News'in 4 Mayıs 2021 tarihli haberine göre Mescid-i Haram ve Mescid-i Nebevî işlerinden sorumlu Suudi kurum, Hacerül Esved'in ve Makam-ı İbrahim'in 1.050 fotoğrafını çekti. Çekim yaklaşık yedi saat sürdü, düzenleme bir hafta aldı; farklı netlikteki kareler birleştirilerek 49 bin megapiksel çözünürlükte görüntüler elde edildi. Kurum, taşın ilk kez bu kadar ayrıntılı gösterildiğini açıkladı.


Hacerül Esved'i Öpmek Sünnet mi? İstilâmın Hükmü

Özet: Diyanet'e göre Hacer-i Esved'i istilâm etmek, yani dokunup öpmek ya da uzaktan selamlamak sünnettir; izdihamda başkasına eziyet etmek caiz değildir ve ona dokunamamak tavafta eksiklik doğurmaz.

Tavafta Hacerül Esved'e yapılan selamlamanın adı istilâm'dır. Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu'nun 12 Temmuz 2017 tarihli fetvası hükmü açıkça verir: Hacer-i Esved'i selamlamanın ve öpmenin meşruiyeti Hz. Peygamber'in ve ashabın uygulamasıyla sabittir ve fıkıh âlimleri tavaf sırasında Hacer-i Esved'i istilâm etmenin, ona elle dokunup öpmenin sünnet olduğu konusunda görüş birliği içindedir. İstilâm ederken tekbir getirmek de müstehaptır.

Peygamber Efendimiz'in uygulamasını Buhârî'deki rivayetlerden görmek mümkündür. Abdullah b. Ömer'e Hacerülesved'in istilâmı sorulduğunda "Resûlullah'ı onu istilâm edip öperken gördüm" dedi. Soran kişi "Ya kalabalıkta sıkışırsam, ya insanlar bana baskın gelirse?" diye üsteleyince İbn Ömer, "O 'ya şöyle olursa'yı Yemen'de bırak; ben Resûlullah'ı onu istilâm edip öperken gördüm" cevabını verdi (Buhârî, sunnah.com numarasıyla 1611). Bu rivayet sahâbenin bu sünnete ne kadar bağlı olduğunu gösterir; ancak kalabalıkta ne yapılacağı sorusunun cevabı Peygamberimiz'in kendi uygulamasında da vardır.

İbn Abbas'ın anlattığına göre Peygamberimiz Veda haccında Kâbe'yi bir deve üzerinde tavaf etti ve köşeyi ucu eğri bir değnekle (mihcen) istilâm etti (Buhârî 1607). Yine İbn Abbas'tan gelen bir başka rivayette, deve üzerinde tavaf ederken köşeye her gelişinde ona işaret ettiği bildirilir (Buhârî 1612). TDV de bu rivayetlere dayanarak Peygamberimiz'in Veda haccında taşı değneğiyle işaret ederek istilâm ettiğini ve Hz. Ömer'i insanlara eziyet etmekten kaçınarak uzaktan istilâm etmesi konusunda uyardığını aktarır. Yani uzaktan selamlama, sünneti eksik yapmak değil, sünnetin bir biçimidir.

Hz. Ömer'in Hacerül Esved'e söylediği söz

Hacerül Esved'le ilgili en çok bilinen söz Hz. Ömer'e aittir. Âbis b. Rebîa'nın anlattığına göre Hz. Ömer taşa yaklaştı, onu öptü ve şöyle dedi: "Şüphesiz senin bir taş olduğunu, ne zarar ne de fayda veremeyeceğini biliyorum. Peygamber'i seni öperken görmeseydim seni öpmezdim." (Buhârî, Hac 57; sunnah.com numarasıyla 1597). Diyanet fetvası aynı sözü "senin zarar veya fayda vermeyen bir taş olduğunu biliyorum; eğer Resûlullah'ı seni istilâm ediyor görmeseydim ben de seni istilâm etmezdim" şeklinde aktarır.

Diyanet bu sözü şöyle değerlendirir: Hacer-i Esved'e dokunulması ve öpülmesi yönündeki rivayetlerden taşın kutsallığı sonucunu çıkarmak doğru değildir. Bu uygulama, haccın birçok şekli gibi, Hz. İbrahim'in ve Hz. Peygamber'in hatırasını canlandırma, Allah'ın emrine boyun eğme ve kulluğu dışa vurma gibi sembolik ve taabbüdî bir anlam taşır. TDV de Hz. Ömer'in bu sözü, insanların putperestlikten yeni kurtulduğu bir dönemde istilâmın putperestlikle karıştırılmaması için söylemiş olması gerektiğini belirtir. Hz. Ömer'in hayatını Hz. Ömer kimdir yazımızda anlattık.

Kıyamet gününde şahitlik edeceği hadisi

Tirmizî'nin İbn Abbas'tan naklettiği bir hadiste Peygamberimiz taş hakkında şöyle buyurdu: "Allah'a yemin olsun ki Allah onu kıyamet günü, kendisiyle gördüğü iki gözü ve konuştuğu bir dili olarak diriltecek; onu hakkıyla istilâm eden kimse hakkında şahitlik edecek." (Tirmizî, Hac 113; sunnah.com numarasıyla 961). Tirmizî bu hadisi "hasen" olarak değerlendirir. Hadisteki "hakkıyla" kaydı dikkat çekicidir: şahitlik, taşa dokunmanın kendisine değil, istilâmın samimiyetle ve sünnete uygun yapılmasına bağlanmıştır.

Kalabalıkta öpmek için itişmek caiz mi?

Diyanet'in fetvası bu soruya açık cevap verir: tavaf alanı tenha olur ve Hacer-i Esved'e yaklaşmak mümkünse öpülür; öpme imkânı bulunamazsa bu sünnet, uzaktan eller kaldırılıp "Bismillâhi Allâhü ekber" denilerek selamlamakla yerine getirilmiş olur. İzdiham varsa Hacer-i Esved'i öpmek için başkalarına eziyet etmek, kadın erkek sıkışık hâlde bulunmak caiz değildir. TDV aynı ölçüyü şöyle koyar: taşa dokunmak sünnet, başkalarına zarar vermemek vaciptir; bu yüzden kalabalıkta uzaktan işaret daha uygundur.

Buradaki terazi açıktır: bir sünneti yerine getirmek için bir haramı işlemek dinin istediği şey değildir. Hanım yolcular için Diyanet'in "kadın erkek sıkışık hâlde bulunmak" ifadesi ayrıca önemlidir; hanımlara özel umre konularını kadınlar için umre rehberi yazımızda topladık.


Tavafta Hacerül Esved: Başlangıç Noktası ve Mezheplere Göre Hüküm

Özet: Tavafa Hacerül Esved hizasından başlamak Hanefîler'e göre sünnet, Şâfiî ve Hanbelîler'e göre şarttır; istilâmın sünnet olduğunda ise mezhepler birleşir.

Tavaf, Kâbe sol tarafa alınarak yedi kez dönmektir ve her dönüş (şavt) Hacerül Esved hizasında başlayıp orada biter. Tavafın niyetinden şavt sayısına kadar bütün adımları tavaf nasıl yapılır yazımızda anlattık; burada yalnız taşla ilgili hükümleri ele alıyoruz.

Tavafa Hacerül Esved'den başlamanın hükmünde mezhepler ayrılır. TDV'nin aktardığına göre Hanefî mezhebine ve İmam Mâlik'e göre bu sünnet; Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezhepleri ile Hanefî fakihi Muhammed b. Hasan'a göre şarttır. Sünnet diyenler, Kur'an'daki hac ve tavaf âyetlerinde (Bakara 2/125, 158; Hac 22/29) böyle bir kayıt bulunmadığını esas alır. Şart diyenler ise Peygamberimiz'in hac ibadetinin kendisinin yaptığı gibi yapılmasını isteyen genel emrini delil getirir (Müslim, Hac 310). Uygulamadaki sonuç şudur: hangi mezhepten olursanız olun tavafa Hacerül Esved hizasından başlarsanız iki görüşe de uymuş olursunuz.

Konu

Hüküm

Kaynak

Tavafa Hacerül Esved'den başlamak

Hanefî ve İmam Mâlik: sünnet. Şâfiî, Mâlikî, Hanbelî ve Muhammed b. Hasan: şart.

TDV "Hacerülesved"

Elle dokunup öpmek (istilâm)

Fıkıh âlimlerinin görüş birliğiyle sünnet.

Diyanet fetvası, TDV

İstilâmda tekbir

Müstehap.

Diyanet fetvası

Tekbirde elleri kaldırmak

Çoğunluğa göre eller kaldırılır; Mâlikî mezhebine göre gerekli değildir.

TDV

Dokunamayınca uzaktan selamlamak

Sünnet bu şekilde yerine gelir.

Diyanet fetvası, TDV

İzdihamda itişmek, eziyet etmek

Caiz değil; başkasına zarar vermemek vacip.

Diyanet fetvası, TDV

Taşa hiç dokunamamak

Tavafta hiçbir eksikliğe sebep olmaz.

Diyanet fetvası

Uzaktan istilâm nasıl yapılır?

TDV'nin tarifiyle, taşa dokunmak ya da öpmek mümkün değilse veya zorsa avuç içleri taşa doğru kaldırılır, tekbir getirilir ve avuç öpülür. Diyanet fetvası selamlamayı "Bismillâhi Allâhü ekber" sözüyle tarif eder. Bunun pratikteki karşılığı şudur:

  • Tavafa başlarken Hacerül Esved'in hizasına gelin ve yüzünüzü ona dönün.

  • İki elinizi avuç içleri taşa bakacak şekilde kaldırın.

  • "Bismillâhi Allâhü ekber" deyin.

  • Avucunuzu öpün ve Kâbe'yi sol tarafınıza alarak yürümeye devam edin.

  • Her şavtın sonunda, taşın hizasına geldiğinizde aynı selamlamayı tekrarlayın.

Hacerül Esved ile ondan önceki köşe olan Rükn-i Yemânî arasında okunan "Rabbenâ âtinâ" duasını ve tavaf sırasında okunabilecek öteki duaları tavaf duası yazımızda bulabilirsiniz. Şâfiî mezhebine göre umrenin yapılışını ayrıca merak ediyorsanız Şâfiî mezhebine göre umre yazımıza bakabilirsiniz.

Hacerül Esved'i göremeyenler için

Tavafı Mescid-i Haram'ın üst katlarından ya da tekerlekli sandalyeyle yapan yolcu taşa yaklaşamaz; bazen taşı görmesi de zordur. Hüküm değişmez: taşın hizasına gelince uzaktan selamlanır. Peygamberimiz'in deve üzerinde, değnekle ya da işaretle istilâm ettiğini bildiren rivayetler bu durumdaki yolcu için de yol gösterir. Mescid-i Haram'ın katlarını Mescid-i Haram rehberi, sandalyeyle tavafı umrede tekerlekli sandalye yazımızda anlattık.


İstanbul'daki Hacerül Esved Parçaları

Özet: Rivayete göre taştan kopan küçük parçalar Kanûnî döneminde İstanbul'a getirildi; Süleymaniye'deki Kanûnî Türbesi ve Kadırga'daki Sokullu Mehmed Paşa Camii'nde bulunduğu anlatılır.

Hacerül Esved'in kendisi Kâbe'dedir; ama taştan zaman içinde kopan küçük parçaların bir kısmının Osmanlı döneminde İstanbul'a getirildiği rivayet edilir. TDV İslâm Ansiklopedisi bunu şöyle kaydeder: Kanûnî Sultan Süleyman döneminde bir hadım ağası taşın küçük bir parçasını İstanbul'a getirmiş ve Kanûnî'nin türbesinin kapısının üst tarafına koymuştur. Maddedeki fotoğrafın altında da Süleymaniye'deki Kanûnî Türbesi'nin giriş cephesindeki kemerin kilit taşında, "Hacerülesved parçası olduğu rivayet edilen" siyah bir taş bulunduğu yazılıdır.

Anadolu Ajansı'nın 6 Haziran 2017 tarihli haberi bir başka yapıyı anlatır: İstanbul Kadırga'daki Sokullu Mehmed Paşa Camii. Habere göre cami 1571'de Sadrazam Sokullu Mehmed Paşa adına eşi tarafından yaptırılmıştır ve rivayete göre Mimar Sinan, Hacerül Esved'in dört küçük parçasını bu camiye yerleştirmiştir. Altın çerçeveli parçalar caminin giriş kapısının üzerinde, mihrabın üst kısmında, minbere giriş kapısının üzerinde ve minber kubbesinin altında bulunur. Aynı haber, Türkiye'deki en büyük parçanın Kanûnî Türbesi'nde, bir başkasının da Edirne Eski Camii'nde olduğunu aktarır.

Bu bilgileri okurken iki noktayı ayırmak gerekir. Birincisi, TDV de AA da parçaları rivayet kaydıyla anlatır; parçaların Hacerül Esved'den koptuğunu belgeleyen bir kayıt bu kaynaklarda verilmez. İkincisi, Sokullu Camii'ndeki parçalar TDV maddesinde geçmez; o bilgi AA haberine aittir. İstanbul'daki bu taşlara bakmak bir tarih ve hatıra ziyaretidir; tavafın sünneti olan istilâm ise yalnız Kâbe'deki taş için söz konusudur.


Kâbe'nin Öteki Parçaları: Nerede, Ne Yapılır?

Özet: Hacerül Esved'in yanında Mültezem, karşısında Makam-ı İbrahim, Irak ve Şam köşeleri arasında Hicr-i İsmail bulunur; her birinin tavafla bağı farklıdır.

Tavaf eden yolcu Hacerül Esved'den başka Kâbe'nin birkaç parçasıyla daha karşılaşır. Hangisinin ne olduğunu karıştırmamak için kısa bir tablo hazırladık; her birinin ayrıntısı kendi yazısında.

Yer

Ne?

Ayrıntı

Hacerül Esved

Güneydoğu köşedeki taş; tavafın başlangıcı

Bu yazı

Rükn-i Yemânî

Hacerül Esved'den önceki köşe

Kâbe'nin dört köşesi

Mültezem ve Kâbe kapısı

Hacerül Esved ile kapı arasındaki duvar

Kâbe kapıları

Makam-ı İbrahim

Hz. İbrahim'in üzerinde durduğu taş

Makam-ı İbrahim

Hicr-i İsmail (Hatîm)

Irak ve Şam köşeleri arasındaki yarım daire

Hicr-i İsmail

Kâbe'nin tarihini, örtüsünü ve genel yapısını ise Kâbe nedir yazımızda anlattık. Umrenin ihramdan tıraşa bütün adımlarını görmek isteyenler umre nasıl yapılır rehberimize, Hacerül Esved'i kendi gözüyle görmek için yola çıkmayı düşünenler güncel programlar için umre turları ve fiyatları sayfamıza bakabilir.


Sıkça Sorulan Sorular

Hacerül Esved nedir, ne anlama gelir?

Arapçada "siyah taş" demektir. Kâbe'nin güneydoğu köşesinde, yerden yaklaşık 1,5 metre yükseklikte, gümüş bir çerçeve içinde duran ve tavafın başlangıç noktasını gösteren taştır.

Hacerül Esved cennetten mi geldi?

Tirmizî'nin naklettiği bir hadiste taşın cennetten indiği ve sütten beyaz olduğu bildirilir; Tirmizî hadisi "hasen sahih" sayar. TDV, taşın kökenine dair rivayetlerin birçoğunun zayıf isnatlı ya da sembolik olduğunu, kaynakların ise taşı Hz. İbrahim'in yerleştirdiğinde birleştiğini belirtir.

Hacerül Esved neden siyah?

TDV'ye göre kaynaklarda üç açıklama vardır: Âdemoğullarının günahları (Tirmizî'deki hadis), Kâbe'nin geçirdiği yangınlar ve Câhiliye döneminde dökülen kan. Taşın rengi tam siyah değil, siyaha yakın koyu kırmızıdır.

Hacerül Esved'i öpmek sünnet mi?

Evet. Diyanet'e göre fıkıh âlimleri tavafta Hacer-i Esved'e elle dokunup öpmenin sünnet olduğunda görüş birliği içindedir. Kalabalıkta uzaktan elleri kaldırıp "Bismillâhi Allâhü ekber" diyerek selamlamak bu sünneti yerine getirir.

Hacerül Esved'i öpemezsem tavafım eksik olur mu?

Hayır. Diyanet'in ifadesiyle Hacer-i Esved'e dokunamamak hiçbir surette tavafta eksikliğe sebep olmaz. İzdihamda öpmek için başkasına eziyet etmek ise caiz değildir.

Hacerül Esved'i yerine kim koydu?

Kaynaklar taşı ilk olarak Hz. İbrahim'in Kâbe'yi inşa ederken yerleştirdiğinde birleşir. Kureyş'in yeniden inşasında ise otuz beş yaşındaki Hz. Muhammed hakem oldu; taşı bir örtüyle kabile reislerine taşıttı ve yerine kendi eliyle koydu.

Hacerül Esved ne zaman çalındı?

TDV'ye göre hicrî 317 (miladi 930) yılında Karmatî lideri Ebû Tâhir el-Cennâbî taşı söküp Hecer'e götürdü. Taş hicrî 339 (950-951) yılında geri getirildi. Bu arada hacılar taşın durduğu yeri istilâm ederek tavaf etti.

İstanbul'da Hacerül Esved parçası var mı?

Rivayete göre var. TDV, Kanûnî döneminde küçük bir parçanın İstanbul'a getirilip Kanûnî Türbesi'nin kapısının üstüne konduğunu yazar. AA'nın haberine göre Kadırga'daki Sokullu Mehmed Paşa Camii'nde dört küçük parça bulunur. İki kaynak da bilgiyi rivayet olarak verir.


Son Söz

Hacerül Esved hakkında okuduğumuz kaynakların hepsi, sonunda Hz. Ömer'in o tek cümlesine varıyor: "Senin bir taş olduğunu biliyorum." Taş yangında parçalandı, yirmi yılı aşkın süre yerinden götürüldü, gümüş çerçevesi defalarca yenilendi; ama tavaf hiç durmadı. Taşın olmadığı yıllarda bile hacılar onun durduğu yeri selamlayarak yedi şavtı tamamladı. Çünkü değer taşın kendisinde değil, onu öpen Peygamber'in sünnetindedir.

Kaynakta olmayan ayrıntıyı yazmadık; rivayetleri rivayet, tarih farklarını fark olarak verdik. Umrede o köşeye vardığınızda taşa ulaşabilirseniz ne güzel; ulaşamazsanız elinizi kaldırıp "Bismillâhi Allâhü ekber" demeniz, Peygamberimiz'in deve üzerinden değneğiyle yaptığı istilâmla aynı sünnetin bir biçimidir.

Hacerül Esved'e uzanan el, bir taşı değil, Hz. İbrahim'den Peygamber Efendimiz'e uzanan bir sünneti selamlar; o sünnet kimseyi itmeden de yerine gelir.

Kaynaklar

  • Salim Öğüt, "Hacerülesved", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 14, İstanbul 1996, s. 433-435 (islamansiklopedisi.org.tr/hacerulesved, 20 Kasım 2026'da okundu).

  • Diyanet İşleri Başkanlığı Din İşleri Yüksek Kurulu, "Hacer-i Esved'in selamlanması ve öpülmesinin hikmeti nedir? Bunların yapılmaması ibadete halel getirir mi?", 12 Temmuz 2017, kurul.diyanet.gov.tr (20 Kasım 2026'da okundu).

  • Câmiu't-Tirmizî, Hac, hadis no. 877 ve 961 (sunnah.com numarası); Arapça metin ve derece sunnah.com üzerinden, 20 Kasım 2026'da okundu.

  • Sahîh-i Buhârî, Hac, hadis no. 1597, 1607, 1611 ve 1612 (sunnah.com numarası); Arapça metin sunnah.com üzerinden, 20 Kasım 2026'da okundu.

  • Saudipedia, "The Black Stone", saudipedia.com (20 Kasım 2026'da okundu).

  • "Saudi Arabia releases never-before-seen images of Black Stone in the Grand Mosque in Makkah", Arab News, 4 Mayıs 2021 (20 Kasım 2026'da okundu).

  • Kaan Bozdoğan, "Hacer'ül Esved'in dört parçasını taşıyan cami: Sokullu Mehmet Paşa", Anadolu Ajansı, 6 Haziran 2017 (20 Kasım 2026'da okundu).

  • "Karmatiler 1100 yıl önce Mekke'ye saldırıp Hacer ül Esved'i nasıl kaçırdı?", BBC News Türkçe, 6 Haziran 2025 (20 Kasım 2026'da okundu).

← Tüm YazılarUmre Programlarını İncele