
Mekke'de Kâbe'yi tavaf eden, Mina'yı gören, Medine'de Mescid-i Nebevî'de namaz kılan umre yolcusu, bu yerlerin hepsinde aynı sahâbînin izine basar. Hicret gecesi Peygamber Efendimiz'in yatağında yatan, Hudeybiye'de umre yolculuğunun antlaşmasını kaleme alan, Veda haccına Yemen'den gelip "Resûlullah hangi niyetle ihrama girdiyse ben de onunla girdim" diyen Hz. Ali'dir. Peygamberimiz'in amcasının oğlu, kızı Hz. Fâtıma'nın eşi, Hasan ile Hüseyin'in babası ve dördüncü halifedir. Bu yazıda Hz. Ali'nin kim olduğunu, hayatını, halifeliğini, nasıl şehit edildiğini ve kabrini TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Ali" maddesini ve sahih hadis kaynaklarını esas alarak anlattık.
Kısa cevap: Hz. Ali (Alî b. Ebî Tâlib), Peygamber Efendimiz'in amcası Ebû Tâlib'in oğlu, yani amcazadesi ve kızı Hz. Fâtıma ile evlenerek damadıdır. TDV'ye göre hicretten yaklaşık yirmi iki yıl önce (miladi 600) Mekke'de doğduğu rivayet edilir. Beş yaşından itibaren Peygamberimiz'in yanında büyüdü ve çocuklar arasında ilk iman eden oldu. Hulefâ-yi Râşidîn'in dördüncüsü olarak 656-661 yılları arasında halifelik yaptı. Kûfe'de sabah namazında Hâricî İbn Mülcem'in zehirli hançeriyle yaralandı, iki gün sonra 19 veya 21 Ramazan 40'ta (26 veya 28 Ocak 661) vefat etti. TDV'ye göre Kûfe'ye, bugünkü Necef'e defnedildi.
İlgili rehberler: Hz. Osman Kimdir? · Hz. Fatıma Kimdir? · Mescid-i Nebevî
Hz. Ali Kimdir? Adı, Soyu ve Doğumu
Özet: Tam adı Alî b. Ebî Tâlib'dir; Kureyş'in Hâşimoğulları kolundandır, Peygamberimiz'in amcazadesidir.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nde tam adı Ebü'l-Hasen Alî b. Ebî Tâlib el-Kureşî el-Hâşimî olarak geçer. "Ali bin Ebu Talib" diye aranan isim budur: Ebû Tâlib'in oğlu Ali. el-Hâşimî, Peygamber Efendimiz'le aynı aileden, Kureyş kabilesinin Hâşimoğulları kolundan olduğunu gösterir. Ebü'l-Hasen ise "Hasan'ın babası" anlamına gelen künyesidir.
Babası, Peygamberimiz'in amcası Ebû Tâlib'dir. Annesi Fâtıma bint Esed b. Hâşim'dir; o da Hâşimoğulları'ndandır. TDV'ye göre Ali, Ebû Tâlib'in en küçük oğludur.
TDV, Hz. Ali'nin hicretten yaklaşık yirmi iki yıl önce, miladi 600 yılında Mekke'de doğduğunun rivayet edildiğini yazar. Doğum tarihi kesin bir kayıtla değil, rivayetle bilinir; bu yüzden yaşıyla ilgili bütün hesaplar yaklaşıktır.
Hz. Ali Peygamberimizin neyi olur?
İki yönden yakınıdır. Birincisi amcazadesidir: babası Ebû Tâlib, Peygamberimiz'in babası Abdullah'ın kardeşidir. İkincisi damadıdır: Peygamberimiz kızı Hz. Fâtıma'yı onunla evlendirdi. Peygamberimiz'in soyu, bu evlilikten doğan Hasan ve Hüseyin yoluyla devam etti. TDV ayrıca Medine'ye hicretten sonra kurulan kardeşlik (muâhât) sırasında Peygamberimiz'in Ali'yi kendisine kardeş olarak seçtiğini kaydeder.
Hz. Ali Kâbe'de mi doğdu?
Google'ın otomatik tamamlamasında "Hz. Ali Kâbe'de mi doğdu?" sorusu da çıkıyor. TDV'nin "Ali" maddesi doğum yeri olarak yalnızca Mekke'yi verir ve Kâbe'nin içinde doğduğu ayrıntısına yer vermez. Aynı madde, Hz. Ali'nin hayatının Şiî kaynaklarda "doğumundan itibaren en ince teferruatına kadar" menkıbevî rivayetlerle anlatıldığını da belirtir. Biz de kaynağın taşıdığı kadarını yazıyoruz: Hz. Ali Mekke'de doğmuştur; Kâbe'nin içinde doğduğu, TDV'nin esas aldığı tarih kaynaklarıyla teyit edilen bir bilgi değildir.
Peygamberimizin Evinde Büyüyen Çocuk: Çocuklar Arasında İlk Müslüman
Özet: Kıtlık yılında Peygamberimiz onu yanına aldı; vahiy geldiğinde dokuz ile on bir yaşları arasındaydı ve çocuklar arasında ilk iman eden oldu.
TDV'ye göre Mekke'de baş gösteren bir kıtlık sırasında Peygamber Efendimiz, kalabalık ailesini geçindirmekte zorlanan amcası Ebû Tâlib'in yükünü hafifletmek için küçük Ali'yi kendi himayesine aldı. Hz. Ali beş yaşından hicrete kadar Peygamberimiz'in ve Hz. Hatice'nin evinde büyüdü. Bu yüzden vahyin ilk günlerine, evin içinden tanık olan birkaç kişiden biridir.
Hz. Ali, Peygamberimiz'in peygamberliğine ilk iman edenlerdendir. TDV, iman ettiğinde dokuz, on veya on bir yaşında olduğunun rivayet edildiğini yazar. Onun Hz. Hatice ile aynı anda mı, ondan hemen sonra mı, yoksa Hz. Hatice ve Hz. Ebû Bekir'den sonra mı iman ettiği konusu Ehl-i sünnet ile Şiîler arasında tartışılmıştır. TDV'nin vardığı sonuç şudur: Hz. Hatice'den sonra, yaşına göre çocuklar arasında ilk inanan ve Peygamberimiz'le birlikte ilk namaz kılan kişi olması ağırlık kazanır. Erkekler arasında ilk müslüman Hz. Ebû Bekir, kadınlar arasında Hz. Hatice olarak anılır; ayrıntılar için Hz. Hatice ve Hz. Ebubekir yazılarımıza bakabilirsiniz.
TDV'ye göre Hz. Ali çocukluğunda putlara tapmadığı için, adı anılırken "Allah onun yüzünü putlara eğilmekten korusun" anlamına gelen "kerremallahu vecheh" dua cümlesi kullanılmıştır.
Hicret Gecesi: Resûlullah'ın Yatağında Yatan Genç
Özet: Peygamberimiz Sevr Mağarası'na giderken Ali onun yatağında yattı, sonra emanetleri sahiplerine verip Kubâ'da Peygamberimiz'e yetişti.
Mekke müşrikleri Peygamberimiz'i öldürmeye karar verdiğinde Medine'ye hicret vakti geldi. TDV'ye göre Peygamber Efendimiz, kendisini öldürmeye gelecek müşrikleri oyalamak ve yokluğunu gizlemek için Hz. Ali'yi Mekke'de bıraktı. Hz. Ali o geceyi Peygamberimiz'in yatağında geçirdi ve evdekilerin dışarıdan bakana Resûlullah evdeymiş gibi görünmesini sağladı. Aynı gece Peygamberimiz Hz. Ebû Bekir'le birlikte Mekke'den çıkıp Sevr Mağarası'na sığındı.
Hz. Ali'nin Mekke'deki ikinci görevi, müşriklerin bile Peygamberimiz'e emanet ettiği eşyaları sahiplerine geri vermekti. TDV, emanetleri iade ettikten sonra Peygamberimiz'in kızı Fâtıma, kendi annesi Fâtıma ve yanındakilerle Mekke'den ayrıldığını ve Kubâ'da Peygamberimiz'e yetiştiğini yazar. Medine'deki ziyaret yerlerinden Kubâ Mescidi, bu buluşmanın yeridir.
Hz. Fâtıma ile Evliliği, Eşleri ve Çocukları
Özet: Hicretin 2. yılının son ayında Hz. Fâtıma ile evlendi; onun sağlığında başka evlilik yapmadı. Çocuklarının sayısı hakkında farklı rivayetler vardır.
TDV'ye göre Peygamberimiz, hicretin 2. yılının son ayında kızı Hz. Fâtıma'yı Hz. Ali ile evlendirdi. Evliliğin yaşları, mehri ve çeyizi Hz. Fatıma yazımızda ayrıntılı anlatıldığı için burada tekrar etmiyoruz. Bu evlilikten Hasan, Hüseyin ve küçük yaşta ölen Muhsin adlı oğulları ile Zeyneb ve Ümmü Külsûm adlı kızları oldu. TDV'nin altını çizdiği bir ayrıntı: Hz. Ali, Hz. Fâtıma hayattayken başka bir kadınla evlenmedi.
Hz. Ali'nin eşleri
Hz. Fâtıma'nın vefatından sonra Hz. Ali birçok evlilik yaptı. TDV'nin "Ali Evlâdı" maddesi çocuklarını annelerine göre sıralarken şu hanımlarını adıyla anar:
Eşi | Bu evlilikten doğan çocuklar (TDV) |
|---|---|
Hz. Fâtıma | Hasan, Hüseyin, Muhsin (küçük yaşta öldü), Zeyneb, Ümmü Külsûm |
Ümmü'l-Benîn bint Hizâm | Abbas, Ca'fer, Abdullah, Osman (dördü de Kerbelâ'da şehit oldu) |
Leylâ bint Mes'ûd | Ubeydullah, Ebû Bekir |
Havle bint Ca'fer (Hanefiyye) | Muhammed b. Hanefiyye |
Esmâ bint Umeys | Yahyâ, Muhammed el-Asgar |
Ümmü Habîb bint Rebîa | Ömer, Rukıyye |
Ümâme bint Ebü'l-Âs | Muhammed el-Evsat |
Ümmü Saîd bint Urve | Ümmü'l-Hasan, Remle |
Esmâ bint Umeys, daha önce Hz. Ebû Bekir'in eşiydi. TDV, adı bilinmeyen başka eşlerinden de çocukları olduğunu ve bunların adlarını ayrıca sayar.
Hz. Ali'nin kaç çocuğu vardı?
Kesin bir sayı yoktur. TDV'nin aktardığı rivayetler şöyledir: Taberî'ye göre on dört oğlu ve on yedi kızı; Ya'kūbî'ye göre on yedi oğlu ve on sekiz kızı; İbn Sa'd'a göre Muhsin hariç on dört oğlu ve on dokuz kızı; Mes'ûdî'ye göre on bir oğlu ve on altı kızı. Taberî'nin Vâkıdî'den naklettiğine göre Hz. Ali'nin nesli Hasan, Hüseyin, Muhammed b. Hanefiyye, Abbas ve Ömer yoluyla devam etti. TDV, Hasan'ın neslinin "şerif", Hüseyin'in neslinin "seyyid" unvanıyla bugüne kadar sürdüğünü yazar.
Bedir'den Hayber'e: Gazveler ve Zülfikar
Özet: Tebük dışındaki gazvelerin hemen hepsine katıldı, sancaktarlık yaptı; Tebük'te Peygamberimiz'in vekili olarak Medine'de kaldı.
TDV'ye göre Hz. Ali Bedir, Uhud, Hendek ve Hayber başta olmak üzere hemen hemen bütün gazve ve seriyyelere katıldı ve bu savaşlarda Peygamberimiz'in sancaktarlığını yaptı. Uhud'da ve Huneyn'de birçok yerinden yaralandığı hâlde Peygamberimiz'i korudu. Hayber'de ağır bir demir kapıyı kalkan olarak kullandığı ve zaferde büyük payı olduğu nakledilir. Hicretin 10. yılında Yemen'e gönderilen seferi de o yönetti; TDV'ye göre bu seferin ardından Benî Hemdân kabilesi müslüman oldu.
"Sancağı Allah'ı ve Resûlü'nü seven birine vereceğim"
TDV'nin "en güvenilir rivayetlerden biri" diye andığı hadis Hayber kuşatmasında geçer. Peygamberimiz, sancağı ertesi gün Allah'ı ve Resûlü'nü seven birine vereceğini ve fethin onun eliyle gerçekleşeceğini söyledi. TDV'ye göre bu müjde Hz. Ömer'i bile heyecanlandırdı; ertesi gün sancak Hz. Ali'ye verildi ve fetih gerçekleşti (Buhârî, Cihâd 102; Müslim, Fezâilü's-sahâbe 32-35).
Hz. Ali'nin kılıcı Zülfikar
Hz. Ali'nin kılıcının adı Zülfikar'dır (Arapça aslı zülfekār, "omurgalı, boğumlu"). TDV'ye göre iki tarafı keskin, ortası yivli bir kılıçtı. Bedir'de ganimet olarak alındı; kabul gören görüşe göre Bedir'de öldürülen müşrik Âs b. Münebbih'e aitti. Peygamberimiz onu ganimet taksiminde kendisine ayırdı ve Hz. Ali'ye verinceye kadar kendisi kullandı. TDV, Hz. Ali'ye ne zaman verildiğinin kesin bilinmediğini, kabul gören görüşün Uhud olduğunu, farklı rivayetlerin de bulunduğunu yazar. Türk edebiyatında Zülfikar, Hz. Ali'ye Allah tarafından verilmiş efsanevî bir kılıç olarak anılır; tarihî kılıçla bu edebî anlatım birbirine karıştırılmamalıdır.
Tebük: "Hârûn'un Mûsâ'ya yakınlığı gibi"
Tebük Seferi'nde Peygamberimiz, Hz. Ali'yi Medine'de yerine vekil bıraktı. Hz. Ali kadınlar ve çocuklarla birlikte geride kalmaktan üzülünce Peygamberimiz şöyle buyurdu: "Hârûn'un Mûsâ'ya yakınlığı ne ise senin de bana yakınlığın öyledir; yalnız benden sonra peygamber gelmeyecektir." (Buhârî, Fezâilü ashâbi'n-nebî 9; Müslim, Fezâilü's-sahâbe 30-31). Hadisin son cümlesi, "Hz. Ali peygamber mi?" sorusunun da cevabıdır.
Umre ve Hac Yolunda Hz. Ali
Özet: Hudeybiye antlaşmasının kâtibi, Kâbe'deki putları kaldıran, 9. yılın haccında Mina'da Tevbe sûresini okuyan ve Veda haccında Peygamberimiz'in niyetiyle ihrama giren sahâbîdir.
Hz. Ali'nin hayatında umre yolcusunu en çok ilgilendiren sahneler, Peygamberimiz'in Mekke'ye yaptığı yolculuklarda geçer. Bu bölümde onları sırasıyla topladık.
Hudeybiye Antlaşması'nı yazan kâtip
TDV'ye göre Hz. Ali, Peygamberimiz'in kâtipliğini ve vahiy kâtipliğini yaptı ve Hudeybiye Antlaşması'nı o yazdı. Hicretin 6. yılında (628) Peygamberimiz ve ashabı umre yapmak için Mekke'ye doğru yola çıkmış, Mekke'nin yaklaşık 17 km batısındaki Hudeybiye'de konaklamışlardı; Kureyş müslümanların Mekke'ye girmesine izin vermiyordu. Antlaşma bu bekleyişin sonunda imzalandı. Bu yolculukta Mekke'ye elçi giden Hz. Osman'dı (Hz. Osman yazımızda anlattık). Hudeybiye bugün de Mekke'de bulunanların ihrama girdiği yerlerden biridir; bunun için Ten'im, Ci'râne ve Hudeybiye yazımıza bakabilirsiniz.
Kaza umresinden dönüş: Hz. Hamza'nın kızı
TDV'nin aktardığı Buhârî rivayetine göre Peygamberimiz hicretin 7. yılında yaptığı umreden sonra Mekke'den ayrılırken, Hz. Hamza'nın küçük kızı "Amcacığım, amcacığım!" diye ağlayarak arkasından koştu. Hz. Ali onu alıp Hz. Fâtıma'nın bulunduğu mahfeye koydu. Medine'de Ali, kardeşi Ca'fer ve Zeyd b. Hârise çocuğu himayelerine almak istediler. Peygamberimiz "Teyze anne sayılır" diyerek çocuğu teyzesiyle evli olan Ca'fer'e verdi ve gönüllerini almak için Hz. Ali'ye "Sen bana bağlısın, ben de sana" buyurdu (Buhârî, Sulh 6, Meğâzî 43).
Mekke'nin fethi ve Kâbe'deki putlar
TDV'ye göre Mekke'nin fethinden sonra Evs, Hazrec ve Tay kabilelerinin taptıkları putlarla birlikte Kâbe'deki putları kaldırma görevi Hz. Ali'ye verildi. Bugün Kâbe'yi tavaf eden yolcunun önündeki tevhid manzarası, o günün temizliğiyle başlar.
Hicretin 9. yılı: Mina'da Tevbe sûresi ve çıplak tavaf yasağı
Hicretin 9. yılında Peygamberimiz hacca Hz. Ebû Bekir'i hac emîri olarak gönderdi. TDV'ye göre ardından Hz. Ali'yi görevlendirdi. Hz. Ali, Hz. Ebû Bekir'e Mina'da yetişti ve o sırada inmiş olan Tevbe sûresinin ilk yedi âyetini okudu. Ayrıca iki şey ilan etti: bu yıldan sonra müşriklerle müslümanlar hacda bir arada bulunamayacak ve hiç kimse Kâbe'yi çıplak tavaf edemeyecekti. Hac günlerinde Mina'nın yeri ve önemi için Hac gün gün yazımıza bakabilirsiniz.
Veda haccı: "Resûlullah hangi niyetle ihrama girdiyse"
TDV'ye göre Hz. Ali Veda haccında Peygamberimiz'le birlikte haccetmek için Yemen'den yola çıktı ve Mekke'de buluştular. Enes b. Mâlik'in rivayet ettiği hadis şöyledir: Ali Yemen'den gelince Peygamberimiz ona "Hangi niyetle ihrama girdin?" diye sordu. Ali, "Peygamber hangi niyetle ihrama girdiyse onunla" (Arapça: بِمَا أَهَلَّ بِهِ النَّبِيُّ) dedi. Peygamberimiz de "Yanımda kurbanlık (hedy) olmasaydı ihramdan çıkardım" buyurdu. İbn Cüreyc'in ek rivayetinde Peygamberimiz ona "Kurbanını kes ve olduğun gibi ihramlı kal" der (Buhârî 1558).
İmam Buhârî bu hadisi, "Peygamber zamanında onun ihramı gibi ihrama giren" başlıklı bâbda verir. Bu, Hz. Ali'nin umre ve hac ilmindeki yerini gösteren bir sahnedir: Yemen'den yola çıkarken Peygamberimiz'in hangi niyetle ihrama girdiğini bilmiyordu, niyetini onunkine bağladı. İhramın ne olduğu ve niyetin nasıl yapıldığı için İhram nedir? ve Telbiye duası yazılarımıza bakabilirsiniz.
Aynı haccın kurbanlarıyla ilgili hadisi Hz. Ali'nin kendisi rivayet eder: "Peygamber, kurbanlık develerinin başında durmamı, etlerini, derilerini ve çullarını tamamen dağıtmamı ve kasaba ücret olarak onlardan hiçbir şey vermememi emretti." (Buhârî 1717).
Peygamberimizin Vefatı ve İlk Üç Halife Dönemi
Özet: Peygamberimiz'in cenaze hizmetlerini yakın akrabasıyla birlikte yaptı; ilk üç halife döneminde idarî görev almadı, danışılan bir âlim oldu.
TDV'ye göre Peygamberimiz vefat ettiğinde, vasiyeti üzerine cenazesini yıkama ve benzeri hizmetleri Hz. Ali, Resûlullah'ın amcası Abbas, Abbas'ın oğulları Fazl ve Kusem ile Üsâme b. Zeyd yaptılar.
Hz. Ali neden ilk halife olmadı?
Bu sırada Benî Sâide avlusunda toplanan ensar ve muhacirler Hz. Ebû Bekir'i halife seçti. TDV'ye göre Hz. Ali, Hz. Fâtıma'nın altı ay sonraki vefatına kadar biat etmedi, sonra biat etti. Hz. Ali'nin hilâfette gözü olup olmadığı Ehl-i sünnet ile Şiîler arasında tartışmalıdır. TDV'nin tespiti şudur: Hz. Ali, Hz. Ebû Bekir'in seçilişinden sonra hilâfet konusunda hiçbir şekilde hak iddia etmedi; Hz. Ebû Bekir'e biat edenler de onu İslâm'ı kabuldeki önceliği, yaşı, tecrübesi ve Resûlullah'ın en yakın arkadaşı oluşu gibi vasıflarına dayanarak seçtiler. Konunun Hz. Ebû Bekir tarafını Hz. Ebubekir yazımızda anlattık.
Danışılan âlim ve hicri takvim
TDV'ye göre Hz. Ali ilk üç halife döneminde ne idarî bir görev aldı ne de savaşlara katıldı; yalnızca Hz. Ömer'in Filistin ve Suriye seyahati sırasında Medine'de askerî vali olarak kaldı. Kur'an ve hadis bilgisi yüzünden Hz. Ebû Bekir de Hz. Ömer de fıkhî meselelerde ona danıştı. TDV'nin dikkat çektiği bir ayrıntı: Hicretin İslâm tarihi için başlangıç kabul edilmesi teklifi Hz. Ömer döneminde Hz. Ali'den geldi ve kabul edildi. Bugün kullandığımız hicri takvim bu kararın ürünüdür.
Hz. Ömer hançerlendikten sonra halife seçimini havale ettiği altı kişilik şûranın bir üyesi de Hz. Ali'ydi. Şûra Hz. Osman'ı seçti (Hz. Ömer yazımızda). TDV'ye göre Hz. Ali, Hz. Osman döneminin bazı uygulamalarını eleştirdi; ancak isyancıların halifenin hal'i ve kendisine hilâfet teklifini şiddetle reddetti, onları vazgeçirmek için öğütte bulundu ve kuşatma sırasında oğulları Hasan ile Hüseyin'i halifenin evinin önünde nöbetçi bıraktı.
Hz. Ali'nin Halifeliği (656-661)
Özet: Hz. Osman'ın şehadetinden sonra Medine'de biat aldı; halifeliği iç savaşlarla geçti ve yaklaşık dört buçuk yıl sürdü.
Hz. Osman 35 yılında (656) şehit edildikten sonra ashap mescidde toplanarak yeni halifeyi seçti. TDV'ye göre Hz. Ali kendisine yapılan teklifi önce Talha ve Zübeyr'e yöneltti, ısrar üzerine biatı kabul etti. Biatın tarihi konusunda iki rivayet vardır: Taberî'ye göre Hz. Osman'ın şehit edildiği gün (18 Zilhicce / 17 Haziran 656), İbnü'l-Esîr'e göre beş gün sonra.
Yeni halifenin önündeki ilk mesele Hz. Osman'ın katillerinin cezalandırılmasıydı. TDV'ye göre ortada belirli bir katil yoktu; Medine'yi elinde tutan binlerce kişilik kalabalık "Osman'ı hepimiz öldürdük" diyordu ve halifenin önce ortalığın yatışmasını beklemesi en doğru yoldu. Biat yalnızca Medine'de yapılmıştı; Şam valisi Muâviye biata gelmedi ve Hz. Osman'ın kanını dava edeceğini bildirdi.
Cemel, Sıffîn ve Nehrevan
TDV'nin özetine göre halifelik dönemi üç büyük çatışmayla geçti:
Cemel (9 Aralık 656): Hz. Âişe'nin önderliğindeki orduyla Basra önlerinde yapıldı. Hz. Ali galip geldi; Talha ve Zübeyr de dahil pek çok müslüman öldü. TDV, ölenlere çok üzülen halifenin cenaze hizmetlerini bizzat yürüttüğünü ve Hz. Âişe'yi hanımlardan oluşan bir heyetle Medine'ye gönderdiğini yazar (bkz. Hz. Aişe).
Sıffîn (657): Muâviye'nin ordusuyla aylarca süren savaş, Şam ordusunun mushafları mızrak uçlarına bağlamasıyla durdu ve hakem yoluna gidildi. Hakem olayı hilâfet meselesini çözmedi; bir kısım halk Hz. Ali'yi, bir kısmı Muâviye'yi halife tanıdı.
Nehrevan (17 Temmuz 658): Hakem kararını kabul etmeyip Hz. Ali'den ayrılan ve sonradan Hâricîler diye anılan grupla yapıldı.
Fitne döneminin rivayetleri birbiriyle çelişir. Biz TDV'nin özetini esas aldık ve tarafların iddialarını tartışmadık. TDV'nin Hz. Ali hakkındaki genel değerlendirmesi şudur: Kur'an ve Sünnet'e tam bağlı, dünyevî işlerden uzak durmayı dileyen, Cemel, Sıffîn ve Nehrevan gibi olayların sonunda gözyaşı döküp muhaliflerinin hidayeti için dua edecek kadar hassas bir mümin.
Halifeliği kaç yıl sürdü?
Haziran 656'daki biattan Ocak 661'deki vefatına kadar yaklaşık dört buçuk yıl sürdü (tarihlerden bizim hesabımız). TDV maddesinin başlığındaki dönem 656-661'dir.
Hz. Ali Nasıl Şehit Edildi?
Özet: Kûfe'de sabah namazında Hâricî Abdurrahman b. Mülcem'in zehirli hançeriyle yaralandı, iki gün sonra Ramazan ayında vefat etti.
Hakem olayından sonra Hz. Ali Kûfe'ye çekilip Muâviye'ye karşı yeni bir sefer hazırladı. TDV'ye göre büyük gayretle 40.000 kişilik bir ordu topladı. Sefere çıkamadan, Kûfe'de sabah namazında, intikam duygusuyla hareket eden Hâricî Abdurrahman b. Mülcem tarafından zehirli bir hançerle yaralandı. Yaranın etkisiyle iki gün sonra, 19 veya 21 Ramazan 40'ta (26 veya 28 Ocak 661) vefat etti.
Hz. Ali'yi kim öldürdü?
Hz. Ali'yi Hâricî Abdurrahman b. Mülcem şehit etti. Hâricîler, Sıffîn'deki hakem kararını kabul ettiği için Hz. Ali'yi küfürle itham eden ve Nehrevan'da onunla savaşan gruptu.
Hz. Ali kaç yaşında öldü?
TDV maddesi vefat yaşını ayrıca vermez. Maddedeki doğum rivayeti (hicretten yaklaşık yirmi iki yıl önce, miladi 600) ile vefat tarihi (hicri 40, miladi 661) esas alınırsa Hz. Ali miladi takvimle 60-61, kamerî takvimle yaklaşık 62 yaşında vefat etmiştir. Bu sayı kaynakta yazılı değildir, kaynaktaki tarihlerden bizim hesabımızdır; doğum tarihi rivayetle bilindiği için yaklaşıktır.
Hz. Ali'nin Kabri Nerede? Necef ve Mezârışerif
Özet: TDV'ye göre Kûfe'ye, bugünkü Necef'e defnedildi; kabrin yeri ilk dönemde gizlendiği için kesin bilinmez. Afganistan'daki Mezârışerif'te kabri bulunduğu iddia edilmiştir.
TDV'nin "Ali" maddesi Hz. Ali'nin Kûfe'ye, bugünkü Necef'e defnedildiğini yazar. "Meşhed-i Ali" maddesi ise daha temkinlidir: Hz. Ali'nin aslında nereye defnedildiği kesin olarak bilinmemektedir. Muâviye taraftarlarının zarar vereceği endişesiyle mezar gizlendi; Abbâsîler döneminde Kûfe Mescidi'nde ve Kûfe'yi Fırat taşkınlarından koruyan setlerin altında arandı, sonunda Necef'te olduğu kanaatine varıldı. TDV'ye göre mezarın üzerine ilk sandukayı Abbâsî ailesinden Dâvûd b. Ali (ö. 750) koydurdu. Bu mezarın etrafında gelişen külliye bugün Irak'ın Necef şehrindeki Meşhed-i Ali (İmam Ali Türbesi)'dir.
"Hz. Ali'nin kabri Afganistan'da mı?" sorusu da aranıyor. TDV'nin "Mezârışerif" maddesine göre Afganistan'daki bu şehirde Hz. Ali'nin kabrinin bulunduğu iddia edilmiş, yapılan türbelerin çektiği ziyaretçiler burayı bir ziyaretgâha dönüştürmüş ve şehir "Mezârışerif" adını bu yüzden almıştır. TDV bunu bir iddia olarak aktarır; Hz. Ali'nin defin yeri olarak esas aldığı yer Necef'tir.
İlk dört halifenin kabirleri
Halife | Kabri | Umre yolcusu ziyaret edebilir mi? |
|---|---|---|
Medine, Mescid-i Nebevî içinde Hücre-i Saâdet | Evet, şebekenin önünde selâm verilir | |
Medine, Hücre-i Saâdet | Evet, aynı yerde | |
Medine, Cennetü'l-Bakī | Evet, Mescid-i Nebevî'nin yakınında | |
Hz. Ali | Irak, Necef (TDV; yeri kesin bilinmez) | Hayır, Suudi Arabistan dışındadır |
Hz. Ali'nin kabri umre güzergâhında değildir. Ancak hanımı Hz. Fâtıma'nın, kızı ve oğullarının hayatı Medine'de geçmiştir; Medine'deki ziyaret yerleri için Medine'de gezilecek yerler yazımıza bakabilirsiniz.
Hz. Ali'nin İlmi ve Sözleri
Özet: Kur'an'ı Peygamberimiz hayattayken ezberleyen, fıkıhta otorite kabul edilen bir sahâbîdir; ondan 586 hadis rivayet edilir.
TDV'nin "Ali" maddesinin ikinci bölümü (M. Yaşar Kandemir) Hz. Ali'yi Kur'an, hadis ve özellikle fıkıh alanında ashap arasında otorite kabul edilen bir âlim olarak tanıtır. Rivayet ettiği hadislerin tamamı 586'dır; bunlardan yirmisi hem Buhârî'de hem Müslim'de, dokuzu yalnız Buhârî'de, on beşi yalnız Müslim'de yer alır. Peygamberimiz'le çoğu zaman birlikte bulunduğu için rivayetlerinde onun şemâiline, ibadetlerine ve dualarına dair olanlar daha çoktur.
Hz. Ömer'in onun hakkındaki sözü TDV'de şöyle geçer: "En isabetli hüküm verenimiz Ali idi." (Buhârî, Tefsîr 2/7). Peygamberimiz onu Yemen'e kadı olarak gönderdiğinde Hz. Ali kendisini bu işe yeterli görmemiş, Peygamberimiz elini göğsüne koyup Allah'ın ona doğruyu ilham edeceğini söylemişti. TDV'ye göre Hz. Ali, Kur'an'ı Peygamberimiz hayattayken ezberlemiş sayılı sahâbîlerden biridir.
Kınındaki sahife ve Medine'nin haremi
Hz. Ali'nin Peygamberimiz döneminde yazdığı ve kılıcının kınında taşıdığı bir hadis sahifesi vardı. TDV'ye göre bu sahifede diyet hükümleri, esir kurtarma, bir kâfir için müslümanın öldürülemeyeceği ve Medine'nin Harem bölgesinin sınırları gibi konulardaki hadisler bulunuyordu (Buhârî, İlim 39). Hz. Ali, Kur'an ile bu sahifenin dışında Peygamberimiz'den özel bir talimat almadığını ısrarla söylemiştir. Medine'yi ziyaret eden umre yolcusunun içinde bulunduğu haremin sınırları, Hz. Ali'nin kınında taşıdığı bu sahifede yazılıydı.
Hz. Ali'nin sözleri ve dikkat edilecek nokta
TDV'nin Hz. Ali'ye ait hikmetli sözler arasında aktardıklarından bazıları:
"İnsanlar uykudadır; öldükleri zaman uyanacaklardır."
"Kişi bilmediğinin düşmanıdır."
"Her şey azaldıkça, ilim ise arttıkça kıymetlenir."
"İnsanlara anlayacakları şeyleri söyleyiniz. Aksi hâlde Allah ve Resûlü'nün yalanlanmasına gönlünüz razı olur mu?"
"Hz. Ali sözleri" diye internette dolaşan metinlerin hepsi ona ait değildir. TDV, Şerîf er-Radî'nin derlediği Nehcü'l-belâga'daki hitabe ve mektupların çoğunun Sünnî âlimlerce haklı olarak tereddütle karşılandığını, Hz. Ali'ye nisbet edilen divanın onunla bir ilgisi olmadığını yazar. Bir sözü Hz. Ali'ye nisbet etmeden önce güvenilir bir kaynakta geçip geçmediğine bakmak gerekir.
Hz. Ali Hakkında Hadisler: Sahih ve Zayıf
Özet: Hz. Ali'nin fazileti hakkında sahih hadisler vardır; uydurulmuş rivayetler de çoktur. TDV ikisini ayırır.
TDV, Hz. Ali'nin faziletine dair rivayetlerin diğer sahâbîler hakkında nakledilenlerle kıyaslanamayacak kadar çok olduğunu ve bunlar arasında çok sayıda uydurma bulunduğunu belirtir. Ahmed b. Hanbel'in topladığı yaklaşık 300 rivayetin, eseri neşre hazırlayanın tespitine göre elliye yakını sahih, pek azı hasen, on yedisi mevzu, geri kalanları zayıftır. Sahih olanlardan bu yazıda geçenler:
Hayber'de sancak: "Sancağı Allah'ı ve Resûlü'nü seven birine vereceğim" (Buhârî, Cihâd 102; Müslim, Fezâilü's-sahâbe 32-35).
Tebük'te vekâlet: "Hârûn'un Mûsâ'ya yakınlığı ne ise senin de bana yakınlığın öyledir; yalnız benden sonra peygamber gelmeyecektir" (Buhârî, Fezâilü ashâbi'n-nebî 9; Müslim, Fezâilü's-sahâbe 30-31).
Müminlerin sevgisi: TDV'ye göre Hz. Ali'yi ancak müminlerin seveceğini, ona yalnız münafıkların kin besleyeceğini bildiren hadis sahihtir (Müslim, Îmân 131).
"Sen bana bağlısın, ben de sana": Kaza umresinden dönüşte söylendi (Buhârî, Sulh 6).
"Ben ilmin şehriyim, Ali de kapısıdır" hadisi sahih mi?
TDV bu rivayeti, hadis âlimlerinin Hz. Ali hakkında en çok tartıştığı rivayetlerden biri olarak anar. Tirmizî "Ben hikmetin eviyim" lafzını alıp garîb ve münker olduğunu söylemiş; İbnü'l-Cevzî ve Zehebî mevzu (uydurma) demiş, Hâkim sahih saymış, İbn Hacer ise hasen olduğunu ifade etmiştir. TDV'nin vardığı sonuç: Dinî ilimler Peygamberimiz döneminde ve sonrasında farklı sahâbîlerden öğrenilmiştir; ilim kapısının yalnız Hz. Ali olduğunu ileri sürmek isabetli değildir.
Hz. Ali'nin Lakapları ve Görünüşü
Özet: Peygamberimiz'in verdiği Ebû Türâb lakabından başka el-Murtazâ ve Esedullāh lakaplarıyla anılır.
Lakap / dua | Anlamı | Kaynağa göre |
|---|---|---|
Ebû Türâb | "Toprağın babası" | Peygamberimiz tarafından verildi (TDV) |
el-Murtazâ | "Kendisinden razı olunan, seçilmiş" | TDV'de lakapları arasında |
Esedullāhi'l-gālib | "Allah'ın galip arslanı" | TDV'de lakapları arasında |
Kerremallahu vecheh | "Allah yüzünü (putlara eğilmekten) korusun" | Çocukken puta tapmadığı için (TDV) |
TDV, Hz. Ali'nin görünüşünü şöyle tarif eder: ortaya yakın kısa boylu, koyu esmer tenli, iri siyah gözlü; sakalı sık ve geniş, yüzü güzel, gülümserken dişleri görünen biri. TDV ayrıca Aşere-i mübeşşereden, yani Peygamberimiz'in hayattayken cennetle müjdelediği on sahâbîden biri olduğunu kaydeder.
Umre Yolcusu İçin Hz. Ali'nin İzleri
Özet: Mekke'de Kâbe ve Mina, Medine'de Mescid-i Nebevî, Kubâ, Bedir ve Uhud, Hz. Ali'nin hayatının geçtiği yerlerdir.
Hz. Ali'nin kabri Necef'tedir, ama hayatının büyük kısmı umre yolcusunun bugün gezdiği iki şehirde geçti. Kaynaklarda geçen sahneleri yere göre şöyle sıralayabiliriz:
Mekke ve Kâbe: Doğduğu şehir; çocukluğunun ve ilk namazının geçtiği yer; fetihten sonra putları kaldırdığı Mescid-i Haram.
Mina: Hicretin 9. yılında Tevbe sûresinin ilk âyetlerini ve çıplak tavaf yasağını ilan ettiği yer.
Hudeybiye: Umre yolculuğunun antlaşmasını yazdığı yer; bugün Mekke'de bulunanların ihrama girdiği yerlerden biri.
Kubâ: Hicretten sonra Peygamberimiz'e yetiştiği yer.
Mescid-i Nebevî: TDV'ye göre Hz. Ali'nin hücresi mescidin bitişiğindeydi ve kapısı mescide açılıyordu; diğer hücreler gibi dışarıya açılan bir kapısı olmadığı için o kapıya dokunulmadı.
Bedir ve Uhud: Sancaktarlık yaptığı, Uhud'da yaralandığı savaş alanları.
Umre turlarımızda Mekke ve Medine'de geçirdiğiniz günlerde Mescid-i Haram ve Mescid-i Nebevî, her gün namaz kıldığınız yerlerdir. Bu yazıdaki sahneleri bilerek gitmek, bu iki mescidi yalnız bir ibadet yeri değil, Hz. Ali'nin ve ashabın hayatının geçtiği yer olarak görmenize yardım eder. Siyer ve sahâbe hayatını yerinde görmek isteyen genç yolcular için gençlik umresi sayfamıza da bakabilirsiniz.
Hz. Ali Hakkında Sık Sorulan Sorular
Hz. Ali peygamberimizin neyi olur?
Hem amcazadesi hem damadıdır. Babası Ebû Tâlib, Peygamberimiz'in amcasıdır; Peygamberimiz kızı Hz. Fâtıma'yı onunla evlendirdi. Peygamberimiz'in soyu bu evlilikten doğan Hasan ve Hüseyin yoluyla devam etti.
Hz. Ali nerede doğdu, Kâbe'de mi doğdu?
TDV'ye göre hicretten yaklaşık yirmi iki yıl önce, miladi 600 yılında Mekke'de doğduğu rivayet edilir. TDV'nin "Ali" maddesi Kâbe'nin içinde doğduğu ayrıntısına yer vermez; bu bilgi TDV'nin esas aldığı tarih kaynaklarıyla teyit edilmiş değildir.
Hz. Ali peygamber mi?
Hayır. Tebük Seferi'nde Peygamberimiz ona "Hârûn'un Mûsâ'ya yakınlığı ne ise senin de bana yakınlığın öyledir; yalnız benden sonra peygamber gelmeyecektir" buyurdu (Buhârî; Müslim). TDV, onun peygamber olarak gönderileceğine dair rivayetlerin aşırı gruplarca uydurulduğunu yazar.
Hz. Ali nasıl öldü, kim öldürdü?
Kûfe'de sabah namazında Hâricî Abdurrahman b. Mülcem'in zehirli hançeriyle yaralandı ve iki gün sonra, 19 veya 21 Ramazan 40'ta (26 veya 28 Ocak 661) vefat etti.
Hz. Ali kaç yaşında öldü?
TDV vefat yaşını ayrıca vermez. TDV'deki doğum rivayeti (miladi 600) ve vefat tarihi (661) esas alınırsa miladi takvimle 60-61, kamerî takvimle yaklaşık 62 yaşındaydı. Bu, kaynaktaki tarihlerden bizim hesabımızdır.
Hz. Ali'nin kabri nerede?
TDV'ye göre Kûfe'ye, bugünkü Irak'ın Necef şehrine defnedildi; ancak mezar ilk dönemde gizlendiği için kesin yeri bilinmez. Afganistan'daki Mezârışerif'te kabri bulunduğu iddia edilmiştir. Kabri umre güzergâhında değildir.
Hz. Ali'nin kılıcının adı nedir?
Zülfikar. TDV'ye göre iki tarafı keskin, ortası yivli bir kılıçtı; Bedir'de ganimet olarak alındı, Peygamberimiz bir süre kendisi kullandı, sonra Hz. Ali'ye verdi. Ne zaman verildiği kesin bilinmez; kabul gören görüş Uhud'dur.
Hz. Ali kaç yıl halifelik yaptı?
656'daki biattan 661'deki vefatına kadar yaklaşık dört buçuk yıl. Halifeliği Cemel, Sıffîn ve Nehrevan çatışmalarıyla geçti.
Son Söz
Hz. Ali'nin hayatını kaynaklardan okurken bizi en çok düşündüren, Veda haccındaki tek cümlesi oldu. Yemen'den yola çıktığında Peygamberimiz'in hangi niyetle ihrama girdiğini bilmiyordu; "O hangi niyetle girdiyse ben de onunla" dedi ve niyetini Resûlullah'ınkine bağladı. Hicret gecesi onun yatağında yatan, Hudeybiye'de onun antlaşmasını yazan, Mina'da onun gönderdiği âyetleri okuyan sahâbînin ihramı da böyle oldu.
Fitne döneminin rivayetlerinin çelişkili olduğu yerlerde TDV'nin özetini esas aldık, tarafların iddialarını tartışmadık. Kaynakta olmayan yaşı ve sayıyı yazmadık, hesapla bulduğumuz sayıları hesap olarak belirttik; Kâbe'de doğum ve Mezârışerif gibi konularda kaynağın taşıdığından fazlasını söylemedik. Mescid-i Nebevî'de Peygamberimiz'e selâm verirken, onun "benden sonra peygamber yok" diyerek Hârûn'a benzettiği sahâbîyi de hatırlamanızı dileriz.
Peygamberimiz'in evinde büyüyen, ihramını onun niyetine bağlayan Hz. Ali'nin izi, Kâbe'den Mina'ya, Kubâ'dan Mescid-i Nebevî'ye kadar umre yolcusunun yürüdüğü her yerdedir.
Kaynaklar
Ethem Ruhi Fığlalı ve M. Yaşar Kandemir, "Ali", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 2, s. 371-378 (
islamansiklopedisi.org.tr/ali, 19 Kasım 2026'da okundu).Mustafa Öz, "Ali Evlâdı", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 2, s. 392-393 (
islamansiklopedisi.org.tr/ali-evladi, 19 Kasım 2026'da okundu).Abdüsselam Uluçam, "Meşhed-i Ali", TDV İslâm Ansiklopedisi (
islamansiklopedisi.org.tr/meshed-i-ali, 19 Kasım 2026'da okundu)."Mezârışerif", TDV İslâm Ansiklopedisi (
islamansiklopedisi.org.tr/mezariserif, 19 Kasım 2026'da okundu).Mustafa Öz, "Zülfikar", TDV İslâm Ansiklopedisi (
islamansiklopedisi.org.tr/zulfikar, 19 Kasım 2026'da okundu).Sahîh-i Buhârî, hadis no. 1558 ve 1717 (Hac); Arapça metin
sunnah.comüzerinden, 19 Kasım 2026'da okundu.Sahîh-i Buhârî (Cihâd 102; Fezâilü ashâbi'n-nebî 9; Sulh 6; Meğâzî 43; İlim 39; Tefsîr 2/7), Sahîh-i Müslim (Îmân 131; Fezâilü's-sahâbe 30-35), Câmiu't-Tirmizî (Menâkıb 20): TDV "Ali" maddesindeki aktarımla.



