
Medine'de Mescid-i Nebevî'den çıkıp Cennetü'l-Bakī'ye yürüyen umre yolcusu, üçüncü halifenin kabrine doğru yürür. Mekke'de Mescid-i Haram'ın etrafındaki genişleme alanlarını gören yolcu da aynı kişinin izinden geçer: TDV'ye göre civardaki yerleri satın alıp mescidi genişleten ve Harem'in sınır taşlarını yenileten Hz. Osman'dır. Peygamber Efendimiz'in iki kızıyla evlendiği için "iki nur sahibi" denen, Kur'an'ı nüshalar hâlinde çoğaltıp İslâm şehirlerine gönderen, Hudeybiye'de umre yolunda elçi olarak Mekke'ye giden de odur. Bu yazıda Hz. Osman'ın kim olduğunu, nasıl müslüman olduğunu, halifeliğini, nasıl şehit edildiğini ve kabrini TDV İslâm Ansiklopedisi'nin "Osman" maddesini ve sahih hadis kaynaklarını esas alarak anlattık.
Kısa cevap: Hz. Osman (Osmân b. Affân), Hulefâ-yi Râşidîn'in üçüncüsü ve ilk müslümanlardandır. Peygamber Efendimiz'in kızları Rukıyye ile, onun vefatından sonra da Ümmü Külsûm ile evlendiği için "Zü'n-nûreyn" (iki nur sahibi) lakabıyla anılır. TDV'ye göre Fil Vak'ası'ndan altı yıl sonra Tâif'te doğdu, Hz. Ebû Bekir'in vesilesiyle müslüman oldu ve ilk on müslüman arasında yer aldı. 644-656 yılları arasında yaklaşık on iki yıl halifelik yaptı. Kuşatıldığı evinde Kur'an okurken öldürüldü (18 Zilhicce 35 / 17 Haziran 656); meşhur rivayetlere göre seksen iki yaşındaydı. Kabri Medine'deki Cennetü'l-Bakī mezarlığındadır.
İlgili rehberler: Hz. Ömer Kimdir? · Cennetü'l-Bakī · Mescid-i Haram
Hz. Osman Kimdir? Adı, Soyu ve Doğumu
Özet: Tam adı Osmân b. Affân'dır; Kureyş'in Ümeyye (Emevî) kolundandır, annesi Peygamberimiz'in halasının kızıdır.
TDV İslâm Ansiklopedisi'nde tam adı Ebû Abdillâh (Ebû Amr) Zü'n-nûreyn Osmân b. Affân b. Ebi'l-Âs b. Ümeyye el-Kureşî el-Ümevî olarak geçer. "Osman bin Affan" diye aranan isim budur: Affân'ın oğlu Osman. el-Ümevî, Kureyş kabilesinin Ümeyye koluna mensup olduğunu gösterir; TDV'ye göre bu kolun soyu Abdümenâf b. Kusay'da Peygamber Efendimiz'in nesebiyle birleşir.
TDV, Hz. Osman'ın Fil Vak'ası'ndan altı yıl sonra Tâif'te doğduğunu ve Resûlullah'tan altı yaş küçük olduğunu yazar. Babası Affân, Kureyş'in en zengin tüccarlarındandı ve Câhiliye devrinde öldü. Osman gençliğinde babasının yanında ticaretle uğraştı; İslâm'dan önce Mekke'nin önemli tüccarları arasına girmişti. Bu servet, ileride Rûme Kuyusu'ndan Tebük ordusuna kadar anılacak cömertliğinin de zeminidir.
Doğum yılı için kesin bir miladi tarih kaynakta verilmez; Fil Vak'ası'nın 571 yılı kabul edilmesine göre yapılan hesapla doğumu 576-577 civarına düşer. Bu, TDV'nin cümlesi değil, bizim hesabımızdır.
Hz. Osman Peygamberimizin neyi olur?
İki ayrı bağ vardır. Birincisi kan bağı: TDV'ye göre annesi Ervâ bint Küreyz, Resûlullah'ın halası Ümmü Hakîm Beyzâ bint Abdülmuttalib'in kızıdır. Yani Hz. Osman'ın anneannesi, Peygamberimiz'in halasıdır. İkincisi evlilik bağı: Hz. Osman, Peygamberimiz'in kızı Rukıyye ile evlendi; Rukıyye'nin vefatından sonra Resûlullah onu diğer kızı Ümmü Külsûm ile evlendirdi. Bu yüzden Hz. Osman, Peygamber Efendimiz'in damadıdır; iki kızı da Hz. Hatice validemizden doğmuştur.
Hz. Osman'a neden "Zinnureyn" denir?
Zü'n-nûreyn (Türkçede "Zinnureyn" diye de yazılır) "iki nur sahibi" demektir. TDV bu lakabın sebebini açıkça yazar: Hz. Osman, Resûlullah'ın iki kızıyla evlenmiş olduğu için bu lakapla meşhur olmuştur. Ümmü Külsûm de 9. yılda (630) vefat edince Peygamberimiz'in, evlenecek başka kızı olsaydı onu da Osman'a vereceğini söylediği TDV'de aktarılır.
Hz. Osman Nasıl Müslüman Oldu? İlk On Müslüman ve Habeşistan Hicreti
Özet: Davetin ilk döneminde Hz. Ebû Bekir'in vesilesiyle müslüman oldu; ailesinin baskısına direndi, 615'te ilk kafileyle Habeşistan'a hicret etti.
TDV'ye göre Hz. Osman, İslâmî davetin ilk safhasında Hz. Ebû Bekir'in delâletiyle Resûlullah'ın yanına giderek müslüman oldu ve ilk on müslüman arasında yer aldı. Eşraftan, yani Mekke'nin ileri gelenlerinden biri olduğu için müslüman oluşu Kureyş içinde yankı yaptı.
Ailesi bu kararı kolay kabul etmedi. TDV'nin aktardığına göre amcası Hakem b. Ebü'l-Âs onu bağladı ve dininden dönene kadar bağlarını çözmeyeceğini söyledi; Osman şiddetle karşı koydu. Kararlılığını gören amcası bağları çözmek zorunda kaldı; ardından annesi de çok uğraştı, ama onu dininden döndüremedi.
Habeşistan'a hicret eden ilk kafilede
Hz. Osman kısa bir süre sonra Rukıyye ile evlendi. Mekke'de baskı artınca İslâmiyet'in 5. yılında (615) hanımıyla birlikte ilk kafilede Habeşistan'a hicret etti. Habeşistan'da doğan oğlu Abdullah, hicretin 4. yılında (625-626) vefat etti; "Ebû Abdullah" künyesi bu oğlundan gelir. TDV'ye göre bir yıl sonra Habeşistan'dan Mekke'ye döndü, ardından Medine'ye hicret etti. Böylece Hz. Osman iki hicret yapmış sahâbîlerdendir: önce Habeşistan'a, sonra Medine'ye.
Medine'deki evi: Mescid-i Nebevî'nin kapısının karşısı
Peygamberimiz, Mekke döneminde Hz. Osman'ı Abdurrahman b. Avf ile kardeş yapmıştı. Medine'de ise evinde misafir kaldığı ensardan Evs b. Sâbit ile kardeş ilân edildi. TDV'nin şu bilgisi, bugün Mescid-i Nebevî'yi ziyaret eden yolcu için ayrıca anlamlıdır: Resûlullah, muhacirlere ev yapmaları için yer tahsis ettiğinde Hz. Osman'a, Mescid-i Nebevî'nin kendisinin girip çıktığı kapısının karşısına düşen arsayı verdi. Hz. Osman'ın hayatı, ilk günden son güne kadar bu mescidin yanında geçti.
Hz. Osman'ın Eşleri ve Çocukları
Özet: Peygamberimiz'in iki kızıyla evlendi; Ümmü Külsûm'ün vefatından sonra altı evlilik daha yaptı. TDV dokuz oğlu, altı veya yedi kızı olduğunu yazar.
"Hz. Osman'ın kaç karısı vardı?" sorusunun cevabı TDV'deki iki cümleden çıkar. Peygamberimiz'in iki kızıyla evliliği yukarıda anlatıldı. TDV'ye göre Hz. Osman, Ümmü Külsûm'ün 9 (630) yılında vefatından sonraki yıllarda altı evlilik daha yaptı ve hanımlarından üçü şehit edildiği sırada hayattaydı. Bu iki bilgiyi birlikte okuyunca TDV'nin anlattığı evlilik sayısı sekiz eder; bu toplam TDV'nin cümlesi değil, bizim saymamızdır.
Hanımı | TDV'deki bilgi |
|---|---|
Rukıyye (Peygamberimiz'in kızı) | Mekke'de evlendiler, birlikte Habeşistan'a hicret ettiler. Oğulları Abdullah Habeşistan'da doğdu. Bedir zaferinin müjdesinin Medine'ye ulaştığı gün vefat etti. |
Ümmü Külsûm (Peygamberimiz'in kızı) | Rukıyye'den sonra Resûlullah onu Hz. Osman ile evlendirdi; 9 (630) yılında vefat etti. |
Nâile bint Ferâfisa | Şehadet sırasında hayattaydı; ona kalkan olmak isterken parmakları kesildi, cenazenin kaldırılmasını o sağladı. |
Remle bint Şeybe | Şehadet sırasında hayattaydı. |
Ümmü'l-Benîn bint Uyeyne | Şehadet sırasında hayattaydı. |
Diğer üç evlilik | TDV bu hanımların adını vermez; yalnızca toplam altı evlilik yapıldığını ve üçünün hayatta olduğunu yazar. |
Çocukları konusunda TDV'nin ifadesi şudur: Bu evliliklerden dokuz oğlu, altı veya yedi kızı oldu. Kız sayısında kaynaklar arasında bir fark bulunduğu için tek bir sayı vermiyoruz. Adını bildiğimiz ilk çocuğu, Rukıyye'den doğan ve küçük yaşta vefat eden Abdullah'tır.
Hudeybiye: Umre Yolunda Elçi Osman ve Rıdvan Biatı
Özet: 628'de umre için yola çıkılan Hudeybiye'de Peygamberimiz'in elçisi olarak Mekke'ye giden Hz. Osman'dır; öldürüldüğü haberi yayılınca Rıdvan biatı yapıldı.
Umre yolcusunun Hz. Osman'ın hayatında kendini en yakın hissedeceği sahne Hudeybiye'dir. TDV'nin "Hudeybiye Antlaşması" maddesine göre Peygamberimiz, 6. yılın Zilkade ayı başında (Mart 628) gördüğü bir rüya üzerine (Fetih 48/27) ashabıyla birlikte umre yapmak için Medine'den Mekke'ye yola çıktı ve Mekke'nin yaklaşık 17 km batısındaki Hudeybiye'de konakladı. Kureyş müslümanların Mekke'ye girmesine izin vermiyordu.
TDV'nin "Osman" maddesi bu noktada Hz. Osman'ın rolünü anlatır: Antlaşma öncesinde Resûlullah'ın elçisi olarak Mekke'ye giden odur. Kureyş liderleri ona, isterse Kâbe'yi ziyaret edebileceğini söyledi. Hz. Osman'ın cevabı, onun karakterini tek cümlede özetler: Hz. Peygamber'e izin verilmediği sürece kendisi de Kâbe'yi ziyaret etmeyecekti. Kâbe ziyaretine izin verilmesi için görüşmelerini ısrarla sürdürdü.
Dönüşü gecikince müslümanlar arasında öldürüldüğü şâyiası yayıldı. Bunun üzerine Peygamberimiz ashabından müşriklere karşı savaşmak şartıyla biat aldı; bu biat tarihte Bey'atü'r-rıdvân (Rıdvan biatı) adıyla bilinir. TDV'nin aktardığı en dokunaklı ayrıntı şudur: Resûlullah biat sırasında "Osman, Allah ve resulünün emrini yerine getirmek için gitmiştir" deyip sağ elini sol elinin üzerine koydu ve Osman adına kendisinin biat ettiğini gösterdi. Hz. Osman orada olmadığı hâlde, biatı Peygamberimiz'in eliyle yapılmış oldu.
TDV'ye göre Hudeybiye bugün de Harem sınırını gösteren alemlerden birinin dikildiği yerdir ve Mekke'de bulunanların ihrama girdiği yerlerden biridir. Kâbe'yi ziyaret izni kendisine verildiği hâlde Resûlullah'a izin verilmedikçe ziyaret etmeyeceğini söyleyen sahâbînin hikâyesi, bugün ihrama girip tavafa yürüyen yolcuya umrenin bir izin ve nasip işi olduğunu hatırlatır. Umrenin farzları ve yapılışı için umre nedir rehberimize bakabilirsiniz.
Hz. Osman'ın Cömertliği: Rûme Kuyusu, Tebük Ordusu ve Kıtlık Kervanı
Özet: Medine'nin su sıkıntısında Rûme Kuyusu'nu satın alıp vakfetti, Tebük ordusuna en büyük yardımı yaptı; Mescid-i Haram'ı genişletti, Mescid-i Nebevî'yi kendi malından da harcayarak yeniden inşa ettirdi.
TDV, Hz. Osman'ı "nazik ve mahcup bir tabiata sahip olmanın yanı sıra son derece cömert" diye tanıtır ve bu cömertliği sayılarla örnekler. Bu örneklerin bir kısmı, bugün umre yolcusunun Mekke ve Medine'de gördüğü yerlerle doğrudan ilgilidir.
Hayır | TDV'deki bilgi |
|---|---|
Rûme Kuyusu | Medine'ye hicretten sonra içme suyu sıkıntısı yaşandığı bir sırada 35.000 dirheme satın alıp vakfetti. |
Tebük ordusu | Ordunun teçhizi için başlatılan yardım kampanyasında en büyük yardımı yaptı. |
Kıtlık kervanı | Hz. Ebû Bekir zamanındaki bir kıtlıkta 1000 deve yükü buğday, kuru üzüm ve zeytinyağıyla dönen kervanının tamamını muhtaç müslümanlara dağıttı. |
Alacak bağışı | Talha b. Ubeydullah'taki 50.000 dirhem alacağını bağışladı. |
Mescid-i Haram | Civardaki yerleri satın alıp mescidi genişletti ve Harem'in sınır taşlarını yeniletti. |
Mescid-i Nebevî | Mescidi yeniden inşa ettirirken kendi malından 10.000 dirhem harcadı. |
"Rûme kuyusunu kazana cennet vardır"
Rûme Kuyusu ve Tebük ordusuyla ilgili en güçlü delil, Hz. Osman'ın kendi ağzından, kuşatıldığı günlerde söylediği sözlerdir. Buhârî'nin aktardığına göre Hz. Osman evi kuşatıldığında yukarıdan âsilere bakıp yalnızca Peygamberimiz'in ashabına hitaben şöyle dedi:
"Allah aşkına soruyorum, bilmiyor musunuz ki Resûlullah 'Rûme'yi kazana cennet vardır' buyurdu, ben de onu kazdım. Bilmiyor musunuz ki 'Zorluk ordusunu (Tebük ordusunu) donatana cennet vardır' buyurdu, ben de onu donattım." Orada bulunanlar söylediklerini tasdik ettiler. (Buhârî, 2778)
TDV de Hz. Osman'ın cennetle müjdelenen on sahâbîden biri olduğunu yazdıktan sonra, Tebük ordusunu donatmadaki öncülüğü ve Rûme Kuyusu dolayısıyla ayrıca cenneti hak ettiğini belirtir. Kuyunun bugünkü çevresini ve Medine'deki vakıf geleneğini Medine hurma bahçeleri yazımızda ayrıca anlattık.
TDV, Tebük hazırlıkları sırasında Peygamberimiz'in "Bugünden sonra yapacakları Osman'a zarar vermez" dediğinin rivayet edildiğini de kaydeder (Tirmizî, Menâkıb 19). Bu söz, bir sahâbînin hayatında tek bir cömertliğin ne kadar büyük karşılık bulduğunu gösterir.
Peygamberimiz Döneminde ve İlk İki Halifenin Yanında
Özet: Bedir'e hasta eşinin başında kaldığı için katılamadı ama Bedir ehlinden sayıldı; vahiy kâtibiydi, Hz. Ebû Bekir'in kâtibi, Hz. Ömer'in danışmanıydı.
Hz. Osman Bedir savaşında bulunmadı. TDV'ye göre Resûlullah, Bedir'e giderken Osman'ı hasta olan kızı Rukıyye'nin başında Medine'de bıraktı. Zafer müjdesinin Medine'ye ulaştığı gün Rukıyye vefat etti. Peygamberimiz, Hz. Osman'ı Bedir'e katılanlardan sayarak ganimetten hisse verdi. Yani savaşa katılmadığı hâlde Bedir ehli kabul edilmiştir.
TDV'nin saydığı diğer görevler şunlardır:
Medine'de vekâlet: Zâtürrikā' ve Zûemer gazvelerine çıkıldığında Medine'de Resûlullah'a vekâlet etti.
Vahiy kâtipliği: Resûl-i Ekrem'in vahiy kâtiplerindendi.
Hz. Ebû Bekir döneminde: Halifenin kâtipliğini ve müşavirliğini yaptı; Hz. Ömer'in halef tayin edilmesine olumlu görüş bildirdi.
Hz. Ömer döneminde: Danışmanları arasındaydı. Fethedilen arazilerin fâtihler arasında taksim edilmeyip sahiplerinin elinde bırakılması görüşünü destekledi; halifenin Suriye yolculuğuna ve Mısır fethine izin vermesine ise karşı çıktı.
Bu son madde, Hz. Osman'ı yalnızca zengin ve cömert bir sahâbî olarak değil, devlet işlerinde fikri sorulan bir danışman olarak da gösterir. Hz. Ömer yazımızda anlattığımız şûra, işte bu tecrübeli altı kişiden kuruldu.
Hz. Osman Nasıl Halife Oldu? Altı Kişilik Şûra
Özet: Hz. Ömer'in görevlendirdiği altı kişilik şûrada Abdurrahman b. Avf hakem oldu; üç günlük görüşmenin ardından dördüncü gün sabah Hz. Osman halife ilân edildi.
Hz. Ömer, Mescid-i Nebevî'de ağır şekilde yaralanınca aşere-i mübeşşereden hayatta olan altı kişiyi, üç gün içinde aralarından birini halife seçmek üzere görevlendirdi: Osman, Ali, Abdurrahman b. Avf, Sa'd b. Ebû Vakkās, Talha b. Ubeydullah ve Zübeyr b. Avvâm. TDV'ye göre toplantı, Talha Medine dışında bulunduğu için beş kişiyle başladı.
Müzakerenin ilk safhasında Abdurrahman b. Avf, içlerinden birinin halifelik hakkından feragat edip hakemlik yapmasını önerdi; diğerleri kabul etmeyince bu görevi kendisi üstlendi ve onayları alındı. TDV'ye göre Abdurrahman yalnızca şûra üyeleriyle değil, Medine'deki muhacir ve ensarın ileri gelenleriyle, hac dönüşü Medine'ye uğrayan valiler ve kumandanlarla, şehir dışından gelen kabile reisleriyle de görüştü.
Dördüncü gün sabah namazından sonra halkı Mescid-i Nebevî'de topladı. Önce Hz. Ali'yi, ardından Hz. Osman'ı çağırdı ve ikisinden de Allah'ın kitabına, resulünün sünnetine ve ilk iki halifenin siyasetine uyma konusunda söz istedi. Hz. Ali "gücümün ve bilgimin yettiği kadar" diye cevap verdi; Hz. Osman ise tereddütsüz kabul etti. Bunun üzerine Abdurrahman, Hz. Osman'ı halife ilân edip ona biat etti; ardından Hz. Ali ve mescitte bulunanlar da biat etti.
Hz. Osman'ın Halifeliği (644-656): Fetihler ve İki Dönem
Özet: Yaklaşık on iki yıllık halifeliğinde İran'ın fethi tamamlandı, Kafkasya ve Kuzey Afrika'da ilerlenip Kıbrıs alındı, ilk büyük deniz zaferi kazanıldı. TDV dönemi 644-649 sükûnet ve 650-656 karışıklık diye ikiye ayırır.
"Hz. Osman'ın halifeliği kaç yıl sürdü?" sorusunun cevabı TDV'nin verdiği tarihlerdedir: 644-656, yani yaklaşık on iki yıl. Bu dönemin önemli olayları TDV'de şöyle sıralanır:
Bölge | Ne oldu? | Tarih (TDV) |
|---|---|---|
İran | Esterâbâd, Hemedan ve Kirman alındı; son Sâsânî hükümdarı III. Yezdicerd öldürüldüğünde bütün İran İslâm hâkimiyetine girmişti. | 31 (651) |
Horasan | Nîşâbur alındı; bugünkü Afganistan sınırlarındaki Belh, Herat, Bûşenc ve Tûs zaptedildi. | 651 sonrası |
Kafkasya | İrmîniye, Gürcistan, Dağıstan ve Azerbaycan'ın fethi tamamlandı; Tiflis alındı. | Halifelik dönemi |
Mısır ve Kuzey Afrika | Bizans'ın işgal ettiği İskenderiye geri alındı; İfrîkıye'de (Tunus ve çevresi) zafer kazanıldı; güneyde Dongola'ya kadar ilerlendi. | 25 (646) · Ramazan 31 (652) |
Kıbrıs | Muâviye, Hz. Osman'dan aldığı izinle sefer düzenledi; ada önce barışla vergiye bağlandı, vergi ödenmeyince ikinci seferle fethedildi. | 28 (648-649) · 33 (653-654) |
Deniz | 200 gemilik İslâm donanması, Bizans donanmasına karşı "Zâtüssavârî" zaferini kazandı; TDV bunu Hulefâ-yi Râşidîn döneminin en büyük deniz savaşı olarak anar. | 31 (652) veya 34 (655) |
Zâtüssavârî savaşının yeri için de TDV iki rivayet verir: İskenderiye açıkları ya da bazı rivayetlere göre Antalya'nın Finike ilçesi açıkları. Türk okuyucu için ilgi çekici bu ayrıntıyı kesin bir yer olarak değil, iki rivayetten biri olarak aktarıyoruz.
Sükûnet ve karışıklık: halifeliğin iki yarısı
TDV, Hz. Osman'ın halifeliğini iki safhaya ayırır: başarılı geçen sükûnet devri (644-649) ve halifenin öldürülmesiyle sonuçlanan, İslâm tarihinin ilk büyük fitnesinin yaşandığı karışıklık dönemi (650-656). TDV'ye göre ilk altı yılda yönetimden bazı şikâyetler görülse de bunlar soruna dönüşmedi; hatta Hz. Osman'ın bu yıllarda halk tarafından, sertliğiyle bilinen Hz. Ömer'den daha çok sevildiği söylenir.
Kur'an'ın Çoğaltılması: Hz. Osman Mushafları
Özet: Okuyuş farkları yüzünden çıkan tartışmalar üzerine Hz. Ebû Bekir döneminde toplanan Kur'an nüshası çoğaltılıp İslâm şehirlerine gönderildi.
Hz. Osman'ın adı bugün en çok Kur'an'ın çoğaltılmasıyla anılır. Buhârî'deki rivayet olayın nasıl başladığını anlatır: Huzeyfe b. Yemân, Şam ve Irak halkıyla birlikte Ermeniye ve Azerbaycan'ın fethine katılmıştı; askerlerin Kur'an'ı okuyuşlarındaki farklar onu endişelendirdi. Medine'ye gelip Hz. Osman'a şöyle dedi:
"Ey müminlerin emîri! Yahudi ve Hristiyanlar gibi Kitap hakkında ihtilafa düşmeden önce bu ümmetin imdadına yetiş." (Buhârî, 4987)
Aynı rivayete göre Hz. Osman, Hz. Ebû Bekir döneminde toplanan sahifeleri, o sırada onları muhafaza eden Peygamberimiz'in hanımı Hz. Hafsa'dan istedi. Zeyd b. Sâbit, Abdullah b. Zübeyr, Saîd b. Âs ve Abdurrahman b. Hâris'i bunları mushaflara yazmakla görevlendirdi ve Kureyşli üç kişiye, Zeyd ile bir konuda ayrılığa düşerlerse onu Kureyş lehçesiyle yazmalarını söyledi, "çünkü Kur'an onların diliyle indi." İş bitince sahifeleri Hafsa'ya geri verdi, her bölgeye yazılan nüshalardan birini gönderdi ve onların dışındaki sahife ve mushafların yakılmasını emretti.
TDV'nin "Osman" maddesi nüsha sayısını beş veya yedi olarak verir: Mekke, Basra, Kûfe, Şam, Yemen ve Bahreyn'e birer nüsha gönderildi; "imam mushaf" denen nüsha Medine'de kaldı. TDV'nin "Mushaf" maddesi ise imlâ farklarını aktaran rivayetlere bakarak sayının en az altı olduğunun anlaşıldığını yazar. Bu iş, sonraki yıllarda muhaliflerin şikâyet listesine de girdi: TDV'nin saydığı şikâyetlerden biri, diğer Kur'an nüshalarının yaktırılmasıdır.
Hz. Osman'ın mushafı nerede? Topkapı ve Taşkent nüshaları
Bu sorunun cevabı TDV'nin "Mushaf" maddesinde açıktır. Hz. Osman'ın şehit edildiği sırada imam mushafı okuduğu, hatta mushafın bazı yerlerine kanının bulaştığı rivayet edilmiştir. Bu mushafın bir süre Medine'de kaldığı anlaşılır; sonraki dönemlerde ise Mısır, Basra, Humus, Kurtuba, Semerkant, Taşkent ve İstanbul'da bulunduğu ileri sürülmüştür.
TDV'nin vardığı sonuç şudur: Bugün Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde kayıtlı mushafın (nr. 44/32) ve Taşkent'teki mushafın imam mushaf olduğu ve üzerlerinde kan lekesi bulunduğu iddia edilmiş, ancak yapılan çalışmalar sonunda bunların imam mushaf veya Hz. Osman'ın diğer mushaflarından biri olmadığı anlaşılmıştır (TDV, Altıkulaç'ın çalışmasına dayanarak). Yani "Hz. Osman'ın kanının bulaştığı mushaf şu müzede" diye dolaşan bilgiyi bugünkü araştırma desteklemiyor.
Hz. Osman Nasıl Şehit Edildi?
Özet: Valilerle ilgili şikâyetlerle başlayan muhalefet isyana dönüştü; Medine'de evi kuşatılan Hz. Osman, savunucularına silah kullanmamalarını söyledi ve 18 Zilhicce 35'te (17 Haziran 656) Kur'an okurken öldürüldü.
TDV bu konuda önemli bir uyarıyla başlar: Kaynaklar Hz. Osman'ı hedef alan isyanı çok ayrıntılı, ama birbiriyle çelişen ve neredeyse içinden çıkılmaz bir yığın rivayetle aktarır; bu ilk fitne, İslâm tarihinin en ihtilaflı meselesidir. Bu yüzden aşağıda yalnızca TDV'nin özetlediği olay sırasını veriyoruz; kimin ne kadar haklı olduğuna dair tarafların iddialarına girmiyoruz.
Şikâyetler neydi?
TDV'ye göre muhaliflerin tenkitlerinin başında, Hz. Osman'ın önemli valiliklere ve devlet kâtipliğine yakın akrabalarını tayin etmesi geliyordu; TDV bunun muhtemelen idarede birliği daha kolay sağlama arzusuyla yapıldığını belirtir. Diğer şikâyetler arasında akrabalara hazineden bağış yapıldığı iddiası, diğer Kur'an nüshalarının yaktırılması, kendisini eleştiren bazı sahâbîlere karşı tutumu ve hac için Mekke'de bulunduğu sırada farz namazları mukimler gibi tam kılması sayılır. TDV ayrıca, bu şikâyetlerin isyanın yalnızca görünen sebepleri olduğu izlenimini verdiğini; fetihlerin duraklamasıyla ortaya çıkan ekonomik sıkıntı ve kabilecilik gibi daha derin sebeplerin bulunduğunu yazar.
Kuşatma ve şehadet
TDV'nin verdiği sırayla olaylar şöyle gelişti:
Receb 35 (Ocak 656): Mısır'dan bir heyet valiyi şikâyet için Medine'ye geldi. Hz. Osman onları dinledi, bazı icraatlarının hata olduğunu kabul etti ve geri dönmelerini sağladı.
Şevval 35 (Nisan 656): Mısır, Kûfe ve Basra'dan sayıları 600-1000 arasında gösterilen üç grup, hacı kafileleri arasında yola çıkıp Mekke yerine Medine'ye yöneldi. Ayın son günlerinde ansızın şehre girip Hz. Osman'ın evini kuşattılar.
Kuşatma: Süresi yirmi günle iki ay arasında gösterilir. Son on güne kadar Hz. Osman'ın mescide çıkıp imamlık yapmasına göz yumuldu; son on günde evden çıkmasına izin verilmedi ve evine su gönderilmesi yasaklandı. Hz. Ali'nin ve Ümmü Habîbe'nin su ulaştırma girişimleri de engellendi.
"Silah kullanmayın": Hz. Osman halifeliği bırakmayı reddetti; ama evinde onu savunmak isteyenlerin tehlikeye girmesini istemedi ve onlardan silah kullanmamaları için kesin söz aldı. TDV, içeride 700 kişinin bulunduğunun ve izin verilse âsilere üstün gelebileceklerinin nakledildiğini yazar.
Son gün: Âsiler hac mevsiminin bitmesiyle Mekke'den Medine'ye çok sayıda insan geleceğini ve vilayetlerden yardım birliklerinin yaklaştığını duyunca acele ettiler. Evin kapısını yaktılar; akşam saatlerinde bitişikteki evden içeri giren birkaç Mısırlı, Kur'an okumakta olan Hz. Osman'ı öldürdü (18 Zilhicce 35 / 17 Haziran 656).
TDV, Hz. Osman'ın Peygamberimiz'in hadisi sebebiyle bir musibetten sonra şehit edileceğini bildiğini ve rüyasında Resûlullah'ın "yarın birlikte iftar edeceğiz" demesinin de etkisiyle âsilere boyun eğmek yerine ölümü beklemeyi tercih ettiğini kaydeder. Kendisine kalkan olmak isteyen hanımı Nâile'nin parmakları da bu sırada kesildi.
Hz. Osman'ı kim öldürdü?
TDV'nin ifadesi, "bitişikteki evden içeriye giren birkaç Mısırlı"dır; maddede katillerin adları tek tek verilmez. Bu yüzden biz de isim vermiyoruz. Kesin olan, öldürenlerin Medine'yi kuşatan isyancılar arasından olduğu ve Hz. Osman'ın son anında Kur'an okuduğudur. TDV'ye göre Suriye'den gönderilen yardım birlikleri Vâdilkurâ'ya, Kûfe ve Basra'dan gönderilenler Rebeze'ye vardıklarında ölüm haberini duyup geri döndüler.
Hz. Osman kaç yaşında öldü?
TDV'ye göre meşhur rivayetlere göre seksen iki yaşındaydı. Burada bir hesap notu düşelim: Fil Vak'ası'nın 571 olduğu kabulüyle miladi yıllarla yapılan hesap 79-80 civarına çıkar. Kamerî (hicri) yıl miladi yıldan yaklaşık on bir gün kısadır; seksen iki kamerî yıl yaklaşık 79,5 miladi yıla denk gelir. Yani iki sayı, yaşın hangi takvimle sayıldığına göre birbirini tutar. Bu açıklama bizim hesabımızdır; TDV'nin verdiği sayı seksen ikidir.
Hz. Osman'ın Kabri Nerede? Cennetü'l-Bakī
Özet: Gece gizlice az kişiyle defnedildi; kabri Bakī'nin bitişiğindeki Haşşükevkeb'deydi, bu yer Muâviye zamanında mezarlığa katıldı. Bugün Bakī'de türbe ve mezar taşı yoktur.
Âsiler Hz. Osman'ın defnedilmesini de engelledi. TDV'ye göre cenaze, hanımı Nâile'nin gayretiyle ancak akşam ile yatsı arasında, çok az kişi tarafından gizlice kaldırılabildi; cenazenin üç gün sonra defnedildiği de rivayet edilir. Cenazeye iki hanımının yanında üç ile on yedi arasında erkeğin katıldığı bildirilir.
Hz. Osman, Cennetü'l-Bakī'nin bitişiğindeki "Haşşükevkeb" denilen yere defnedildi. TDV'ye göre bu yer Muâviye zamanında mezarlığa dahil edildi. Bu yüzden bugün "Hz. Osman'ın kabri nerede?" sorusunun cevabı kısaca Cennetü'l-Bakī'dir. TDV'nin "Cennetü'l-Bakī'" maddesi de Bakī'de yatan sahâbîler arasında Halife Hz. Osman'ı ilk sırada anar.
Kabrin sonraki tarihi de TDV'de yer alır: Hz. Osman'ın kabri üzerine 601 (1205) yılında Selâhaddîn-i Eyyûbî'nin emriyle kubbeli bir türbe yapıldı. 1806'da Medine'yi istilâ eden Suûd b. Abdülazîz, Bakī'deki mezar taşlarını ve türbeleri yıktırdı; II. Abdülhamid bunları yeniden yaptırdı, ancak 1926'da Abdülazîz b. Suûd türbe ve mezarları yeniden yıktırdı. TDV'ye göre bugün Bakī'de hiçbir türbe ve mezar taşı yoktur ve mezarlık hâlâ kullanılmaktadır. Bu yüzden Bakī'ye giden ziyaretçi Hz. Osman'ın kabrini bir türbe olarak görmez; ziyaret, mezarlığın tamamına selâm ve dua ile yapılır.
İlk dört halifenin kabirleri
Bu soruya ilk üç halife için kısa cevap verebiliriz: Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer, Mescid-i Nebevî'nin içinde kalan Hücre-i Saâdet'te, Peygamberimiz'in yanında; Hz. Osman ise Mescid-i Nebevî'nin yakınındaki Cennetü'l-Bakī'dedir. TDV'ye göre bugün Mescid-i Nebevî ile Bakī arasında bina kalmamıştır; yani Medine'ye gelen yolcu, üç halifenin kabrini aynı bölgede ziyaret etmiş olur. Dördüncü halifenin kabri ise Medine'de değil, Irak'tadır; yerini ve bu konudaki farklı rivayetleri Hz. Ali'nin hayatını anlattığımız yazıda ele aldık.
Hz. Osman Hakkında Hadisler
Özet: Meleklerin hayâ ettiği sahâbî, "başına gelecek bir belâ üzere" cennetle müjdelenen ve Uhud'da "iki şehit"ten biri olarak anılan kişidir.
TDV'ye göre Hz. Osman'ın en meşhur vasfı engin bir hayâ duygusuna sahip olmasıdır. Aşağıdaki hadislerin Arapça metinlerini sunnah.com üzerinden okuduk; anlamı Türkçeye kendimiz aktardık.
Hadis | Ne anlatır? | Kaynak |
|---|---|---|
Meleklerin hayâsı | Hz. Âişe anlatır: Resûlullah evinde uzanmışken Hz. Ebû Bekir ve Hz. Ömer girdi, hâlini değiştirmedi; Hz. Osman izin isteyince doğruldu ve elbisesini düzeltti. Sebebi sorulunca "Meleklerin kendisinden hayâ ettiği bir kimseden ben hayâ etmeyeyim mi?" buyurdu. | Müslim, 2401 |
Belâ üzere cennet müjdesi | Ebû Mûsâ anlatır: Peygamberimiz bir bahçeye girdi, onu kapıda bekletti. Gelen Ebû Bekir'e ve Ömer'e "izin ver ve onu cennetle müjdele" dedi. Üçüncü gelen için bir süre sustu, sonra "izin ver ve başına gelecek bir belâ üzere onu cennetle müjdele" buyurdu; gelen Osman'dı. | Buhârî, 3695 |
Uhud'un titremesi | Peygamberimiz, Ebû Bekir, Ömer ve Osman ile Uhud'a çıktı, dağ sarsıldı. "Sabit ol Uhud! Üzerinde bir peygamber, bir sıddîk ve iki şehit var" buyurdu. | Buhârî, 3675 |
Rûme ve Tebük | "Rûme'yi kazana cennet vardır" ve "Zorluk ordusunu donatana cennet vardır" müjdeleri; Hz. Osman ikisini de yaptığını kuşatma günlerinde hatırlattı. | Buhârî, 2778 |
Cennetteki refik | "Her peygamberin cennette bir refiki vardır; benim cennetteki refikim de Osman'dır." | Tirmizî, Menâkıb 19; İbn Mâce, Mukaddime 11 (TDV'nin aktarımıyla) |
Uhud hadisindeki "iki şehit", Hz. Ömer ile Hz. Osman'dır; ikisi de daha sonra şehit edildi. Buhârî 3695'teki "başına gelecek belâ" ifadesini de TDV, Hz. Osman'ın büyük bir musibetten sonra şehit edileceğine ve bunu kendisinin de bildiğine dair rivayetler arasında sayar. Uhud Şehitliği'ni ziyaret eden yolcu, bu dağın eteğinde bu hadisi de hatırlayabilir. Umre ve Mekke-Medine ile ilgili diğer sahih rivayetleri umre ile ilgili hadisler yazımızda topladık.
İlmi: hac menâsikini en iyi bilen sahâbî
TDV, Hz. Osman'ın ilmî yönünü de vurgular: Kur'an'ı ezberleyen ve Peygamberimiz'in sağlığında fetva veren birkaç sahâbîden biridir. Umre ve hac yolcusunu doğrudan ilgilendiren bilgi ise şudur: Süyûtî'ye göre Hz. Osman'ın hac menâsiki konusunda en bilgili sahâbî olduğu söylenmiştir. Hadis rivayetinde çok titizdi; TDV, Resûlullah'tan 146 hadis rivayet ettiğini aktarır.
Umre Yolcusu İçin Hz. Osman'ın İzleri
Özet: Mekke'de Mescid-i Haram'ın genişlemesi ve Harem sınır taşları, Hudeybiye; Medine'de Mescid-i Nebevî, Rûme Kuyusu, Uhud ve Bakī.
Hz. Osman'ın hayatı, umre yolcusunun Mekke ve Medine'de gezdiği yerlerin birçoğuna dokunur. Aşağıdaki liste, bu yazıda TDV ve hadis kaynaklarına dayanarak anlattıklarımızın yer yer özetidir:
Mescid-i Haram: Civardaki yerleri satın alıp mescidi genişletti, Harem'in sınır taşlarını yeniletti. Bugün Kâbe'nin çevresindeki genişleme alanlarında yürüyen yolcu, bu geleneğin ilk adımlarından birinin izinden geçer.
Hudeybiye: 628'deki umre yolculuğunda Peygamberimiz'in elçisi olarak Mekke'ye gitti; Rıdvan biatı onun için yapıldı. TDV'ye göre Hudeybiye bugün Mekke'de bulunanların ihrama girdiği yerlerden biridir.
Mescid-i Nebevî: Evi, mescidin Peygamberimiz'in girip çıktığı kapısının karşısındaydı; mescidi yeniden inşa ettirirken kendi malından da harcadı.
Rûme Kuyusu: Medine'nin su sıkıntısında satın alıp vakfettiği kuyu; Peygamberimiz'in cennet müjdesine konu olan vakıf.
Uhud: "Bir peygamber, bir sıddîk ve iki şehit" hadisinin geçtiği dağ.
Cennetü'l-Bakī: Kabrinin bulunduğu mezarlık; TDV'ye göre Mescid-i Nebevî'nin yakınındadır.
Medine'de bu yerlerin hangi sırayla gezilebileceğini Medine'de gezilecek yerler rehberimizde anlattık. Mekke ve Medine'yi aynı programda gören umre turlarımızın tarihlerini, otellerini ve güncel fiyatlarını umre fiyatları sayfamızda; öğrencilere ve genç yolculara uygun programları gençlik umresi sayfamızda görebilirsiniz. Dört halifenin hayatını sırayla okumak isteyenler için Hz. Ebubekir ve Hz. Ömer yazılarımız bu yazının öncesidir; Peygamberimiz'in ailesini anlatan Hz. Aişe ve Hz. Fatıma yazılarımız da aynı dizidedir.
Hz. Osman Hakkında Sık Sorulan Sorular
Hz. Osman peygamberimizin neyi olur?
Damadıdır: Peygamberimiz'in kızları Rukıyye ile, onun vefatından sonra da Ümmü Külsûm ile evlendi. Ayrıca akrabasıdır: TDV'ye göre annesi Ervâ bint Küreyz, Resûlullah'ın halası Ümmü Hakîm Beyzâ'nın kızıdır.
Hz. Osman'a neden Zinnureyn denir?
Zü'n-nûreyn "iki nur sahibi" demektir. TDV'ye göre Hz. Osman, Resûlullah'ın iki kızıyla evlendiği için bu lakapla meşhur olmuştur.
Hz. Osman kaç yıl halifelik yaptı?
TDV'nin verdiği tarihlerle 644-656 arasında, yaklaşık on iki yıl. Hz. Ömer'in kurduğu altı kişilik şûranın görüşmeleri sonunda halife seçildi.
Hz. Osman nasıl öldü, kim öldürdü?
Medine'de evi kuşatıldı; savunucularına silah kullanmamalarını söyledi. TDV'ye göre bitişikteki evden içeri giren birkaç Mısırlı isyancı, onu Kur'an okurken öldürdü (18 Zilhicce 35 / 17 Haziran 656). TDV katillerin adlarını tek tek vermez.
Hz. Osman kaç yaşında öldü?
TDV'ye göre meşhur rivayetlerde seksen iki yaşındaydı. Kamerî yıl miladi yıldan kısa olduğu için seksen iki kamerî yıl, miladi takvimle yaklaşık 79,5 yıla denk gelir.
Hz. Osman'ın kabri nerede?
Medine'de, Mescid-i Nebevî'nin yakınındaki Cennetü'l-Bakī mezarlığındadır. TDV'ye göre Bakī'nin bitişiğindeki Haşşükevkeb'e defnedildi, bu yer Muâviye zamanında mezarlığa katıldı. Üzerindeki türbe 1926'da yıkıldı; bugün Bakī'de türbe ve mezar taşı yoktur.
Hz. Osman'ın kaç eşi ve kaç çocuğu vardı?
Peygamberimiz'in iki kızıyla evlendi; TDV'ye göre Ümmü Külsûm'ün vefatından sonra altı evlilik daha yaptı ve şehit edildiğinde üç hanımı hayattaydı. TDV dokuz oğlu, altı veya yedi kızı olduğunu yazar.
Hz. Osman'ın mushafı nerede?
Medine'de kalan "imam mushaf"ın sonradan pek çok şehirde bulunduğu ileri sürülmüştür. TDV'ye göre Topkapı Sarayı ve Taşkent'teki mushafların imam mushaf olduğu iddia edilmiş, ancak yapılan çalışmalar bunların imam mushaf veya Hz. Osman'ın diğer mushaflarından biri olmadığını göstermiştir.
Son Söz
Hz. Osman'ın hayatını kaynaklardan okurken bizi en çok düşündüren, iki sahnenin birbirine benzemesi oldu. Hudeybiye'de Kâbe'yi ziyaret izni kendisine verildiğinde, Resûlullah'a izin verilmedikçe ziyaret etmeyeceğini söyledi. Yıllar sonra, Medine'deki evi kuşatıldığında ve kapısında savunmaya hazır yüzlerce kişi beklerken "silah kullanmayın" dedi. İki kararında da kendisine açılan kapıdan geçmedi. Arada Rûme Kuyusu'nu satın alıp Medine'ye su verdi, Tebük ordusunu donattı, Mescid-i Haram'ı ve Mescid-i Nebevî'yi genişletti, Kur'an'ı İslâm şehirlerine ulaştırdı.
Fitne döneminin rivayetlerinin çelişkili olduğu yerlerde TDV'nin özetini esas aldık, tarafların iddialarını tartışmadık; kaynakta olmayan adı, sayıyı ve ayrıntıyı yazmadık, yaş gibi hesapla bulunan sayıları hesap olarak belirttik. Cennetü'l-Bakī'nin önünde selâm verirken, bu selâmın meleklerin hayâ ettiği bir sahâbîye ulaştığını bilerek vermenizi dileriz.
İki nurun sahibi, Medine'ye su veren ve Kur'an'ı şehirlere ulaştıran Hz. Osman, bugün Bakī'de; Mescid-i Nebevî'den çıkıp oraya yürüyen her adım onun hikâyesine varır.
Kaynaklar
İsmail Yiğit, "Osman", TDV İslâm Ansiklopedisi (
islamansiklopedisi.org.tr/osman, 18 Kasım 2026'da okundu).Mehmet Emin Maşalı, "Mushaf", TDV İslâm Ansiklopedisi (
islamansiklopedisi.org.tr/mushaf, 18 Kasım 2026'da okundu).Mustafa Fayda, "Cennetü'l-Bakī'", TDV İslâm Ansiklopedisi (
islamansiklopedisi.org.tr/cennetul-baki, 18 Kasım 2026'da okundu).Muhammed Hamîdullah, "Hudeybiye Antlaşması", TDV İslâm Ansiklopedisi (
islamansiklopedisi.org.tr/hudeybiye-antlasmasi, 18 Kasım 2026'da okundu).Sahîh-i Buhârî, hadis no. 2778 (Vesâyâ), 3675, 3695 (Fezâilü ashâbi'n-nebî), 4987 (Fezâilü'l-Kur'ân); Arapça metin
sunnah.comüzerinden, 18 Kasım 2026'da okundu.Sahîh-i Müslim, hadis no. 2401 (Fezâilü's-sahâbe);
sunnah.comüzerinden, 18 Kasım 2026'da okundu.Câmiu't-Tirmizî, Menâkıb 19 ve Sünen-i İbn Mâce, Mukaddime 11: TDV "Osman" maddesindeki aktarımla.
Kur'an-ı Kerîm: Fetih 48/27.



